Trong bối cảnh bệnh não mô cầu tiếp tục là mối lo ngại về sức khỏe cộng đồng do khả năng lây truyền và diễn tiến nhanh, nhiều trường hợp có thể chuyển nặng chỉ trong vài giờ, việc nhận biết sớm dấu hiệu bệnh và chủ động phòng ngừa trở nên đặc biệt quan trọng.
Đáng chú ý, tiêm vaccine không đồng nghĩa với được bảo vệ trước tất cả các nhóm vi khuẩn não mô cầu.
Phóng viên Dân trí có cuộc trao đổi với ThS.BS Đỗ Cao Vân Anh, chuyên gia Ban cố vấn cấp cao, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, để làm rõ phạm vi bảo vệ của từng loại vaccine, lịch tiêm và biện pháp xử trí khi tiếp xúc gần với người bệnh.

Bệnh diễn tiến nhanh, không chờ đủ triệu chứng mới đi viện
Thưa chuyên gia, bệnh não mô cầu có triệu chứng sốt, đau đầu, mệt mỏi dễ nhầm với cúm và các bệnh khác. Phụ huynh cần nhận biết dấu hiệu nào để đưa trẻ đến bệnh viện kịp thời?
- Bệnh não mô cầu do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết hoặc cả hai. Bệnh thường khởi phát với những triệu chứng giống cảm cúm như sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau nhức cơ thể nhưng có thể diễn tiến rất nhanh, đe dọa tính mạng chỉ trong vài giờ.
Phụ huynh cần cảnh giác khi trẻ sốt kèm đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng gáy, sợ ánh sáng, li bì hoặc thay đổi ý thức. Những dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết gồm tay chân lạnh, da tái, thở nhanh, đau cơ hoặc đau chân dữ dội. Đặc biệt, ban xuất huyết màu đỏ tím, không mất màu khi ấn là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng.
Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, bệnh có thể biểu hiện không điển hình như bú kém, quấy khóc bất thường, ít hoạt động, khó đánh thức hoặc thóp phồng.
Điều quan trọng là không phải trẻ nào cũng xuất hiện đầy đủ triệu chứng điển hình. Ban xuất huyết có thể xuất hiện muộn, dấu hiệu cứng gáy cũng có thể không rõ ở trẻ nhỏ. Vì vậy, không nên chờ trẻ xuất hiện ban hoặc đủ triệu chứng mới đưa đi khám.
Ngay cả khi được điều trị kháng sinh phù hợp, khoảng 10-15% người mắc bệnh não mô cầu xâm lấn vẫn tử vong; khoảng 1/5 người sống sót có thể gặp di chứng lâu dài như tổn thương thần kinh, giảm thính lực hoặc mất chi. Khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ, gia đình cần đưa trẻ đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu ngay.

Tiêm vaccine nào để phòng các nhóm não mô cầu?
TPHCM từng ghi nhận học sinh 12 tuổi mắc não mô cầu nhóm B dù đã tiêm vaccine nhóm A, C, Y, W. Vì sao tiêm vaccine rồi vẫn mắc bệnh?
- Vi khuẩn não mô cầu được chia thành nhiều nhóm huyết thanh, trong đó A, B, C, W và Y là những nhóm quan trọng gây bệnh ở người. Mỗi loại vaccine có phạm vi bảo vệ riêng.
Cụ thể, vaccine ACWY phòng bệnh do các nhóm A, C, W và Y; vaccine nhóm B giúp phòng bệnh do các chủng nhóm B được vaccine bao phủ. Hai loại này không thể thay thế hoàn toàn cho nhau.
Vì vậy, người đã tiêm ACWY vẫn có thể mắc bệnh do não mô cầu nhóm B nếu chưa tiêm vaccine phòng nhóm này. Đây không phải bằng chứng vaccine ACWY mất tác dụng mà là do nhóm vi khuẩn gây bệnh nằm ngoài phạm vi bảo vệ của vaccine đã tiêm.
Theo thông tin ngành y tế TPHCM công bố ngày 21/10/2026, học sinh 12 tuổi nói trên đã tiêm một mũi ACWY nhưng chưa tiêm vaccine nhóm B.
Phụ huynh nên kiểm tra lịch sử tiêm chủng của trẻ và trao đổi với bác sĩ về việc bổ sung vaccine phù hợp, thay vì cho rằng đã tiêm một loại vaccine não mô cầu là có thể phòng tất cả các nhóm vi khuẩn.

Hiện có những loại vaccine não mô cầu nào? Tiêm một loại có phòng được tất cả các nhóm gây bệnh không?
- Hiện nay, tại Việt Nam có các loại vaccine phòng năm nhóm huyết thanh A, B, C, W và Y, gồm vaccine cộng hợp ACWY như MenQuadfi, Nimenrix, Menactra; vaccine nhóm B như Bexsero và vaccine nhóm B, C như VA-Mengoc-BC.
Mỗi loại có phạm vi bảo vệ khác nhau. Vaccine ACWY không phòng được nhóm B; vaccine nhóm B không đồng nghĩa với việc trẻ đã được bảo vệ trước các nhóm A, C, W và Y. Để mở rộng phạm vi bảo vệ, bác sĩ có thể tư vấn phối hợp các loại vaccine phù hợp với độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và tình trạng sức khỏe.
Tuy nhiên, vaccine không bảo vệ tuyệt đối 100%. Riêng nhóm B có sự đa dạng về kháng nguyên giữa các chủng nên khả năng bảo vệ không đồng đều với mọi chủng vi khuẩn.
Hiệu quả bảo vệ còn phụ thuộc vào số mũi đã tiêm, thời gian kể từ lần tiêm gần nhất, độ tuổi và khả năng đáp ứng miễn dịch. Người không có lách, thiếu hụt bổ thể hoặc sử dụng thuốc ức chế bổ thể có nguy cơ mắc bệnh cao hơn, ngay cả khi đã tiêm chủng.
Do đó, phụ huynh cần đối chiếu lịch sử tiêm và hoàn thiện các mũi còn thiếu theo tư vấn chuyên môn. Không nên tự đánh giá khả năng miễn dịch chỉ dựa trên số mũi vaccine đã tiêm.

Tiếp xúc với người bệnh: Vaccine không thay thế kháng sinh dự phòng
Sau tiêm bao lâu vaccine bắt đầu có khả năng bảo vệ? Nếu vừa tiếp xúc gần với người bệnh, tiêm vaccine có thay thế được kháng sinh dự phòng không?
- Vaccine không tạo miễn dịch ngay sau tiêm. Cơ thể cần thời gian hình thành kháng thể, thường tính bằng nhiều ngày đến vài tuần, tùy loại vaccine, độ tuổi và lịch tiêm. Vì vậy, tiêm vaccine hôm nay không có nghĩa ngày mai đã được bảo vệ đầy đủ.
Đặc biệt, nếu vừa tiếp xúc gần với người mắc bệnh não mô cầu, tiêm vaccine không thể thay thế kháng sinh dự phòng.
Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, người tiếp xúc gần cần được nhân viên y tế đánh giá để sử dụng kháng sinh dự phòng càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng 24 giờ sau khi xác định ca bệnh. Người tiếp xúc cũng cần được theo dõi sức khỏe trong 10 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối cùng.
Không phải tất cả người học cùng trường hoặc sống cùng khu dân cư với bệnh nhân đều phải uống kháng sinh. Nguy cơ phụ thuộc mức độ tiếp xúc thực tế, chẳng hạn sống chung nhà, chăm sóc gần hoặc tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, dịch tiết đường hô hấp.
Việc lựa chọn kháng sinh và liều dùng phải do nhân viên y tế quyết định. Người đã uống thuốc dự phòng vẫn cần theo dõi sức khỏe và đi khám ngay nếu xuất hiện triệu chứng nghi ngờ.

Phụ huynh không nhớ con đã tiêm loại vaccine nào hoặc mất sổ tiêm thì phải làm sao? Nếu trễ lịch có cần tiêm lại từ đầu không?
- Nếu mất sổ tiêm, phụ huynh có thể liên hệ cơ sở tiêm chủng trước đây để tra cứu hồ sơ. Trường hợp trẻ từng tiêm tại Tiêm chủng Long Châu, gia đình có thể kiểm tra lịch sử tiêm trên ứng dụng Long Châu hoặc liên hệ trực tiếp trung tâm để được hỗ trợ.
Nếu trẻ tiêm ở nhiều nơi, cần tổng hợp thông tin từ các cơ sở để tránh bỏ sót hoặc tiêm trùng lặp không cần thiết. Trường hợp không thể xác minh lịch sử tiêm, bác sĩ sẽ căn cứ độ tuổi, sức khỏe và nguy cơ để xây dựng lịch tiêm phù hợp.
Nếu trẻ bị trễ lịch, thông thường không cần tiêm lại từ đầu. Việc kéo dài khoảng cách giữa các mũi thường không làm mất giá trị những liều đã tiêm hợp lệ trước đó. Bác sĩ sẽ hướng dẫn tiêm bù các mũi còn thiếu.
Riêng vaccine não mô cầu, cần xác định chính xác trẻ đã tiêm ACWY, nhóm B hay BC vì phạm vi bảo vệ và phác đồ của từng loại khác nhau. Phụ huynh nên chủ động rà soát lịch sử tiêm và lưu giữ thông tin trên hệ thống điện tử để thuận tiện theo dõi.
Vaccine viêm não Nhật Bản và phế cầu có thay thế vaccine não mô cầu không? Vì sao?
- Không. Đây là những vaccine phòng các tác nhân gây bệnh khác nhau.
Vaccine viêm não Nhật Bản phòng bệnh do virus viêm não Nhật Bản, lây truyền chủ yếu qua muỗi đốt. Vaccine phế cầu phòng các bệnh do vi khuẩn Streptococcus pneumoniae gây ra, bao gồm viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết.
Trong khi đó, vaccine não mô cầu phòng bệnh do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết và diễn tiến nguy hiểm.
Mặc dù phế cầu và não mô cầu đều có thể gây viêm màng não nhưng đây là hai loại vi khuẩn khác nhau. Vì vậy, tiêm vaccine phế cầu không đồng nghĩa trẻ đã được bảo vệ trước bệnh não mô cầu.
Mỗi loại vaccine có vai trò riêng. Phụ huynh cần kiểm tra lịch sử tiêm và tham khảo bác sĩ để lựa chọn các vaccine phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ mắc bệnh của trẻ.

Theo dõi sau tiêm và lưu ý với nhóm nguy cơ cao
Trẻ bị sốt, đau đầu sau tiêm vaccine, làm sao phân biệt phản ứng sau tiêm với dấu hiệu bệnh nguy hiểm, thưa chuyên gia?
- Sốt nhẹ, đau đầu, mệt mỏi hoặc đau tại vị trí tiêm là những phản ứng có thể gặp sau tiêm vaccine. Các triệu chứng này thường xuất hiện trong những ngày đầu và tự cải thiện sau vài ngày.
Nếu trẻ chỉ sốt nhẹ, đau đầu thoáng qua, vẫn tỉnh táo, ăn uống và sinh hoạt tương đối bình thường, phụ huynh có thể theo dõi tại nhà, cho trẻ nghỉ ngơi, uống đủ nước và sử dụng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Tuy nhiên, nếu trẻ sốt kèm đau đầu dữ dội, nôn nhiều, cứng gáy, sợ ánh sáng, li bì hoặc khó đánh thức, cần đưa trẻ đi khám khẩn cấp. Các dấu hiệu như tay chân lạnh, da tái, thở nhanh, đau chân dữ dội hoặc ban đỏ tím không mất màu khi ấn cũng đặc biệt nguy hiểm.
Ngoài ra, nếu trẻ khó thở, khò khè, sưng môi, sưng lưỡi hoặc nổi mề đay toàn thân sau tiêm, cần nghĩ đến phản vệ và gọi cấp cứu ngay.
Không phải mọi triệu chứng xuất hiện sau tiêm đều do vaccine gây ra. Trẻ vẫn có thể mắc bệnh nhiễm trùng trùng hợp với thời điểm tiêm chủng. Vì vậy, phụ huynh cần theo dõi tình trạng toàn thân và đưa trẻ đi khám khi triệu chứng nặng lên, thay vì tự điều trị tại nhà.
Phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người có bệnh nền có thể tiêm vaccine não mô cầu không? Cần lưu ý gì?
- Những đối tượng này vẫn có thể tiêm vaccine não mô cầu trong trường hợp phù hợp, nhưng cần được bác sĩ đánh giá dựa trên tình trạng sức khỏe, nguy cơ mắc bệnh và loại vaccine.
Với phụ nữ mang thai, vaccine ACWY có thể được sử dụng khi có chỉ định, đặc biệt ở người có nguy cơ cao. Riêng vaccine nhóm B thường được cân nhắc trì hoãn đến sau sinh do dữ liệu an toàn trong thai kỳ còn hạn chế, trừ trường hợp lợi ích tiêm chủng vượt trội nguy cơ tiềm ẩn.
Phụ nữ cho con bú không bị chống chỉ định chung với vaccine não mô cầu. Tuy nhiên, cần tham khảo bác sĩ về từng loại vaccine, đặc biệt là nhóm B và BC.
Đối với người có bệnh nền, phần lớn bệnh mạn tính được kiểm soát ổn định không phải chống chỉ định tiêm. Đặc biệt, người không có lách, thiếu hụt bổ thể, sử dụng thuốc ức chế bổ thể hoặc nhiễm HIV có thể thuộc nhóm cần được chú trọng phòng bệnh.
Trước khi tiêm, người dân cần thông báo cho bác sĩ về tình trạng mang thai, cho con bú, bệnh lý đang mắc, thuốc đang sử dụng và tiền sử dị ứng. Việc khám sàng lọc giúp lựa chọn loại vaccine và lịch tiêm phù hợp, bảo đảm an toàn và hiệu quả phòng bệnh.
Xin cảm ơn những chia sẻ của bác sĩ!