Tại Điều 19, dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá tiếp tục xác định kinh doanh sản phẩm thuốc lá, nguyên liệu thuốc lá, máy móc, thiết bị thuộc chuyên ngành thuốc lá là ngành nghề kinh doanh có điều kiện.
Theo đó, tổ chức, cá nhân mua bán, chế biến, nhập khẩu nguyên liệu thuốc lá; sản xuất, mua bán, nhập khẩu thuốc lá phải có giấy phép do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp. Chính phủ quy định chi tiết việc quản lý hoạt động này.
Thuốc lá không phải hàng hóa thông thường
Theo Thạc sĩ - Bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia của Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam, thuốc lá là sản phẩm gây nghiện, làm gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh lý, tử vong và tạo gánh nặng lớn cho sức khỏe, kinh tế, xã hội.
Khói thuốc lá chứa nicotine và hàng nghìn hóa chất, trong đó có nhiều chất độc hại và chất gây ung thư, làm tăng nguy cơ mắc ung thư, bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và nhiều vấn đề sức khỏe khác.

Sau hơn 13 năm triển khai thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực, góp phần nâng cao nhận thức của toàn xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn đang đặt ra những thách thức lớn.
Theo báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá của Bộ Y tế, trong khói thuốc có khoảng 7.000 chất hóa học, trong đó có 69 chất gây ung thư và là nguyên nhân gây ra 28 nhóm bệnh khác nhau, bao gồm 11 loại ung thư, các bệnh tim mạch, các bệnh về hô hấp và ảnh hưởng sức khỏe sinh sản của cả nam và nữ giới.
Ước tính, cứ 2 người hút thuốc thì có một người tử vong sớm. Trong số này, một nửa tử vong ở tuổi trung niên.
Tại Việt Nam, theo số liệu của WHO được dẫn trong báo cáo, thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm, trong đó khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 người do tiếp xúc thụ động với khói thuốc.
Bên cạnh đó, chi phí y tế và thiệt hại kinh tế do sử dụng thuốc lá rất lớn (108.000 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP năm 2022).
Đây là gánh nặng khổng lồ đối với hệ thống y tế, ngân sách nhà nước và chất lượng nguồn nhân lực quốc gia.
Do đó, hoạt động kinh doanh, phân phối mặt hàng này cần chịu sự quản lý đặc thù của Nhà nước, thay vì được tự do hóa như các hàng hóa tiêu dùng thông thường.
Cấp phép kinh doanh là công cụ quan trọng để bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên
Cơ chế cấp phép không chỉ giúp cơ quan quản lý xác định chủ thể, địa điểm kinh doanh mà còn tạo cơ sở kiểm soát mạng lưới phân phối, số lượng điểm bán và việc tuân thủ pháp luật. Đây cũng là công cụ quan trọng để giám sát, thanh tra, xử lý vi phạm, phòng chống buôn bán bất hợp pháp và hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá, đặc biệt đối với trẻ em và thanh thiếu niên.
Thông qua các điều kiện và nghĩa vụ gắn với giấy phép, cơ quan quản lý có thể giám sát việc thực hiện các quy định như: không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi; không quảng cáo, khuyến mại, trưng bày thuốc lá trái quy định; không bán thuốc lá tại các địa điểm bị cấm và trong phạm vi 100m phía ngoài cổng cơ sở giáo dục, cơ sở y tế theo quy định pháp luật.
Cơ chế này cũng phù hợp với định hướng của Công ước Khung WHO về Kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC).
Điều 5 yêu cầu các quốc gia thành viên xây dựng và thực thi các biện pháp nhằm ngăn ngừa, giảm tiêu thụ thuốc lá và nghiện nicotine. Điều 15 đề cập việc áp dụng các biện pháp, bao gồm cấp giấy phép khi thích hợp, để kiểm soát hoạt động sản xuất và phân phối thuốc lá, nhằm ngăn ngừa buôn bán bất hợp pháp.
Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 yêu cầu “tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như rượu, bia, thuốc lá”. Thông báo số 176-TB/VPTW cũng nhấn mạnh định hướng “nói không với rượu bia, thuốc lá, chất kích thích”.
Vì thế, việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh và cơ chế cấp giấy phép mua bán thuốc lá để chuyển sang kinh doanh tự do có thể dẫn đến gia tăng số lượng điểm bán, khiến mạng lưới phân phối phân tán và khó kiểm soát hơn.
Cơ quan quản lý sẽ khó xác định, theo dõi các cơ sở kinh doanh, gây trở ngại cho công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý các vi phạm như bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, quảng cáo, khuyến mại, trưng bày trái quy định hoặc kinh doanh tại địa điểm bị cấm.
Đặc biệt, khi không kiểm soát được mạng lưới và địa điểm bán lẻ, Nhà nước sẽ khó ngăn chặn tình trạng thuốc lá được bán tràn lan, kể cả tại những khu vực có nhiều trẻ em và thanh thiếu niên. Điều này có thể làm suy giảm hiệu quả thực thi các quy định bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên khỏi việc tiếp cận thuốc lá.
Nhiều quốc gia áp dụng cơ chế cấp phép hoặc đăng ký bắt buộc đối với cơ sở kinh doanh thuốc lá, kết hợp với các biện pháp kiểm soát số lượng, vị trí và mật độ điểm bán nhằm hạn chế khả năng tiếp cận sản phẩm.
Tại bang Victoria (Australia), mọi cơ sở bán buôn và bán lẻ thuốc lá phải có giấy phép gắn với từng địa điểm kinh doanh cụ thể. Bên cạnh đó, Australia còn tiếp tục áp dụng nhiều biện pháp nhằm giảm tính sẵn có của thuốc lá trên thị trường như giảm số lượng cửa hàng bán thuốc lá, giới hạn vị trí bán, cấm bán gần trường học, giảm số giấy phép bán lẻ và giới hạn thời gian bán hàng.
Tại Hungary, từ năm 2013, Chính phủ đã tái cấu trúc hệ thống bán lẻ thuốc lá, chỉ cho phép bán thuốc lá tại các cửa hàng được Nhà nước cấp quyền và giám sát nhằm giảm khả năng tiếp cận thuốc lá của thanh thiếu niên và ngăn ngừa buôn bán bất hợp pháp.
Số lượng điểm bán được phép hoạt động đã giảm từ khoảng 40.000 xuống còn 7.000 cửa hàng, tương đương giảm khoảng 85%.