Giới thiệu & Mục đích sử dụng
Chọn dây dẫn quá nhỏ so với công suất thiết bị khiến dây nóng chảy vỏ cách điện gây chập cháy, còn chọn Aptomat quá lớn so với khả năng chịu tải của dây khiến cầu dao không nhảy kịp khi quá tải kéo dài. Ngược lại, những đường dây kéo dài hàng trăm mét từ đồng hồ vào nhà hoặc trạm bơm rất dễ sụt áp làm mô-tơ yếu lực và tốn điện vô ích. Công cụ tính toán đồng thời cả hai tiêu chí phát nóng và sụt áp để đưa ra cặp tiết diện dây và trị số Aptomat an toàn nhất.
Cách dùng từng bước
-
Chọn nguồn điện 1 pha (220V) hay 3 pha (380V)Chọn nguồn 1 pha cho thiết bị gia dụng, tầng nhà ở hoặc 3 pha cho động cơ công nghiệp, thang máy, tủ điện tổng công suất lớn.
-
Nhập công suất tải và hệ số công suất cosφNhập công suất thiết bị (kW hoặc W) hoặc bấm nhanh mẫu có sẵn như bếp từ 4,2 kW, bình nóng lạnh 2,5 kW, động cơ 15 kW; chỉnh cosφ phù hợp (0,95 cho tải nhiệt, 0,85 cho động cơ).
-
Chọn lõi đồng hay nhôm và nhập chiều dài dâyĐiền khoảng cách 1 chiều từ tủ điện tới thiết bị (mét) và ngưỡng sụt áp tối đa cho phép (≤ 3% với chiếu sáng hoặc ≤ 5% với tải động lực).
-
Kiểm tra tiết diện khuyến nghị và trị số AptomatĐọc tiết diện mm² đạt chuẩn, phần trăm sụt áp thực tế trên đường dây và mã Aptomat MCB, RCBO hoặc MCCB tương ứng.
Công thức & Phương pháp tính
1. Tính dòng điện làm việc và kiểm tra điều kiện phát nóng: Với mạng 1 pha 220V, cường độ dòng điện tính bằng I = P / (U × cosφ). Với mạng 3 pha 380V cân bằng tải, cường độ dòng dây là I = P / (√3 × U × cosφ). Sau đó nhân với hệ số dự phòng vận hành thường trực (thường 1,2 lần) để chọn tiết diện chuẩn trên bảng dòng cho phép (1,5 đến 150 mm²) đặt trong ống luồn dây âm tường hoặc máng cáp kín.
2. Kiểm tra sụt áp đường dây và phối hợp Aptomat: Độ sụt áp phần trăm trên dây được tính theo công thức %ΔU = [b × (ρ × L / S) × I] / U × 100% với hệ số b bằng 2 cho mạch 1 pha (cả đi và về) và bằng √3 cho mạch 3 pha, sử dụng điện trở suất vận hành ở trạng thái mang tải an toàn. Nếu đường dây quá dài làm sụt áp vượt ngưỡng cho phép, hệ thống tự động nâng lên một hoặc nhiều cỡ tiết diện lớn hơn. Cuối cùng, dòng định mức của Aptomat bảo vệ In được chọn nằm kẹp giữa dòng tải thực tế và dòng cho phép liên tục của dây dẫn nhằm đảm bảo CB ngắt mạch kịp thời trước khi dây quá nhiệt.
Ví dụ minh họa
Ví dụ 1 (Bếp từ đôi 4,2 kW đi dây dài 15 m, nguồn 220V): Với cosφ bằng 0,95, dòng điện định mức I = 4200 / (220 × 0,95) ≈ 20,1 A. Nhân hệ số dự phòng 1,2 được dòng thiết kế 24,1 A nên cần dây đồng tối thiểu 4 mm² (dòng cho phép khoảng 30 A). Sụt áp trên đoạn dây 15 m rất nhỏ (khoảng 1,5%), nằm tốt trong giới hạn an toàn, phối hợp cùng Aptomat MCB/RCBO 2P 25 A.
Ví dụ 2 (Động cơ 3 pha 15 kW kéo xa 150 m): Dòng tải khoảng 26,8 A đủ điều kiện nhiệt ở dây đồng 6 mm², nhưng do đường dây dài 150 m nên sụt áp ở tiết diện 6 mm² vượt quá mức 3%. Công cụ tự động nâng lên tiết diện 16 mm² để đưa độ sụt áp về mức an toàn, đi kèm MCCB 3P 32 A.
Lưu ý quan trọng
Nếu đi nhiều sợi cáp song song sát nhau trong cùng một ống gen kín hoặc môi trường trần mái tôn nhiệt độ cao trên 40 độ C, khả năng tản nhiệt của dây bị suy giảm đáng kể (cần nhân thêm hệ số hiệu chỉnh 0,7 đến 0,85, tức chủ động chọn tăng thêm 1 bậc tiết diện). Đối với thiết bị có nguy cơ tiếp xúc nước cao như bình nóng lạnh, máy bơm nước, ổ cắm bếp và nhà tắm, nên ưu tiên dùng Aptomat chống giật RCBO có dòng rò tác động 30 mA thay cho MCB thông thường.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao không nên lắp Aptomat dòng quá lớn so với tiết diện dây dẫn?
Nếu bạn dùng dây 2,5 mm² (chịu tối đa khoảng 22 A) nhưng lắp Aptomat 40 A, khi thiết bị chạy quá tải ở mức 30 A thì cầu dao không nhảy, khiến lõi dây nóng chảy gây chập cháy.
Bếp từ đôi công suất 4.000W đến 5.500W nên đi dây điện mấy chấm?
Với đoạn dây ngắn trong căn hộ dưới 20 m, bếp từ 4,2 kW dùng dây đồng 4 mm² và MCB/RCBO 25 A; nếu công suất 5,5 kW chạy đồng thời tối đa hai bếp thì nên đi dây đồng 6 mm² và CB 32 A.
Dây 1,5 mm² và 2,5 mm² thông dụng trong nhà dùng cho mạch nào?
Theo thực hành thiết kế điện dân dụng, dây 1,5 mm² (kết hợp CB 10 A) dùng cho lộ đèn chiếu sáng và quạt; dây 2,5 mm² (kết hợp CB 16 A hoặc 20 A) dùng cho lộ ổ cắm thông thường và điều hòa 9.000 đến 12.000 BTU.
Sụt áp bao nhiêu phần trăm là đạt tiêu chuẩn kỹ thuật?
Theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về trang bị điện (TCVN 9206 / IEC 60364), độ sụt áp từ tủ phân phối đến điểm tiêu thụ không nên vượt quá 3% cho mạch chiếu sáng và tối đa 5% cho mạch ổ cắm, động lực.
Khi nào cần dùng Aptomat chống giật RCBO thay vì MCB thường?
Nên dùng RCBO hoặc kết hợp RCCB cho lộ bình nóng lạnh, máy giặt, bếp, nhà tắm và ổ cắm tầng trệt để ngắt điện ngay trong vài mili-giây khi có rò điện qua cơ thể người.
Cùng dòng tải, dây nhôm cần tiết diện lớn hơn dây đồng bao nhiêu?
Do độ dẫn điện của nhôm bằng khoảng 61% so với đồng, một mạch dùng lõi nhôm thường phải chọn tiết diện lớn hơn khoảng 1,5 đến 1,6 lần (tức tăng 1 đến 2 bậc tiết diện tiêu chuẩn) so với dây đồng.
Căn cứ pháp lý & Nguồn tham khảo
- TCVN 9206:2012 Đặt thiết bị điện trong nhà ở và công trình công cộng (Quy định chọn dây dẫn, hệ số công suất và độ sụt áp cho phép)
- IEC 60364-5-52 Low-voltage electrical installations (Selection and erection) (Bảng dòng điện cho phép và nguyên tắc phối hợp bảo vệ I_b <= I_n <= I_z)