Theo ước tính của Bloomberg dựa trên số liệu của Tổng cục Hải quan Trung Quốc tính đến hết tháng 10, kim ngạch xuất khẩu của quốc gia này năm nay đang trên đà vượt xa mốc 4.000 tỷ USD, cao hơn khoảng 86% so với thời điểm trước đại dịch năm 2019.
Riêng 10 tháng đầu năm, con số này đã đạt gần 3.800 tỷ USD. Cũng theo Bloomberg, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) nhận định tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc vẫn vượt phần còn lại của thế giới.
Hơn hai thập kỷ trước, thế giới từng quen thuộc với hàng hóa “Made in China” ở phân khúc giá rẻ như quần áo, đồ chơi hay đồ gia dụng đơn giản. Giờ đây, cục diện thương mại đã thay đổi đáng kể.
Trong khi vẫn thống trị các mặt hàng giá rẻ, các nhà máy Trung Quốc đang lấn sang những sản phẩm đòi hỏi hàm lượng kỹ thuật cao, trực tiếp cạnh tranh trong các lĩnh vực vốn mang lại sự thịnh vượng lâu năm cho phương Tây.

Bước nhảy vọt lên nấc thang công nghệ cao
Thâm hụt thương mại của Liên minh châu Âu (EU) với Trung Quốc trong năm nay ở mức khoảng 1 tỷ USD mỗi ngày. Các hãng xe châu Âu đang mất doanh số cả trên sân nhà lẫn tại thị trường xuất khẩu vào tay đối thủ Trung Quốc, buộc phải đóng cửa nhà máy và cắt giảm hàng chục nghìn việc làm.
Một lý do quan trọng là doanh nghiệp Trung Quốc đã chuyển dịch từ sản xuất thâm dụng lao động sang các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn. Nước này hiện dẫn đầu hoặc đang nổi lên mạnh mẽ ở các ngành như xe điện, tấm pin quang điện mặt trời, thiết bị mạng 5G, robot và tàu cao tốc.
Họ không dừng ở khâu gia công cuối cùng. Doanh nghiệp Trung Quốc còn tự chế tạo nhiều loại máy móc cần thiết để sản xuất các mặt hàng này. Các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) của Trung Quốc cũng đang được triển khai rộng khắp nền kinh tế, nhằm tạo lợi thế cạnh tranh nhờ đổi mới nhanh hơn và tự động hóa nhà máy.
Thống kê từ công ty nghiên cứu Wood Mackenzie cho thấy tua-bin của các hãng Trung Quốc chiếm 78% tổng công suất điện gió lắp đặt mới trên toàn cầu vào năm 2025, dù phần lớn được lắp đặt tại chính thị trường Trung Quốc. Ngoài ra, nước này hiện nắm giữ gần 70% đơn đặt hàng đóng tàu và hơn 80% chuỗi cung ứng sản xuất pin quang điện của thế giới.
Lợi thế giá thành từ bài toán quy mô
Khả năng đưa ra thị trường những sản phẩm công nghệ tinh vi với mức giá cạnh tranh là thách thức lớn nhất mà các đối thủ của Trung Quốc đang đối mặt.
Theo báo cáo từ McKinsey & Company, các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc có lợi thế chi phí so với đối thủ lên tới 40%, chủ yếu nhờ bộ pin rẻ hơn - bộ phận thường chiếm 30-40% chi phí sản xuất của một chiếc ô tô điện.
Sức cạnh tranh về giá còn được bồi đắp bởi hạ tầng công nghiệp hoàn chỉnh. Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc đã công nhận 80 cụm sản xuất tiên tiến trên toàn quốc, từ vi mạch cho tới năng lượng tái tạo. Quốc gia này cũng sở hữu 6 trong số 10 cảng container lớn nhất thế giới, cùng hệ thống năng lượng hướng tới nguồn điện giá rẻ và các khoản vay lãi suất thấp từ ngân hàng quốc doanh dành cho những ngành được ưu tiên.
Bên cạnh đó, nhu cầu tiêu dùng nội địa còn yếu sau những biến động của thị trường bất động sản càng thúc đẩy các nhà máy nước này hướng dòng hàng hóa ra nước ngoài. Các chuyên gia kinh tế tại Goldman Sachs ước tính đà tăng xuất khẩu của Trung Quốc sẽ làm giảm tăng trưởng kinh tế ở một số nước, do lấn át một phần sản xuất nội địa tại các nền kinh tế mới nổi và tạo lực cản cho các nền kinh tế phát triển vì cạnh tranh xuất khẩu gia tăng.

Mắt xích khó thay thế trong chuỗi cung ứng
Nhiều quốc gia đã và đang tìm cách hạn chế dòng sản phẩm hoàn chỉnh từ Trung Quốc bằng các hàng rào thuế quan. Tuy nhiên, việc giảm phụ thuộc vào hàng hóa của công xưởng này không hề dễ dàng.
Trung Quốc ngày càng giữ vai trò nhà cung ứng linh kiện và nguyên liệu then chốt. Ông Robert Koopman, cựu chuyên gia kinh tế trưởng của WTO và hiện là nhà kinh tế tại Đại học American, ước tính tỷ trọng của Trung Quốc trong giá trị gia tăng toàn cầu - tức giá trị kinh tế mà một quốc gia đóng góp vào các hệ thống sản xuất của thế giới - đã tăng khoảng ba lần kể từ năm 2000, lên gần 30%. Tỷ lệ này vượt trội so với mức 16% của Mỹ, 7% của Nhật Bản hay 5% của Đức.
Minh chứng rõ nhất nằm ở ngành công nghiệp xe hơi châu Âu. Dù EU đã áp thuế chống trợ cấp đối với xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc từ năm 2024, xe điện mang thương hiệu phương Tây bán tại châu Âu vẫn thường dùng pin Trung Quốc vì nguồn cung dồi dào và giá rẻ.
Trong khi đó, theo một báo cáo của WTO về chuỗi giá trị toàn cầu, Trung Quốc đã giảm dần sự phụ thuộc vào đầu vào do nước ngoài sản xuất trong giai đoạn 2011-2024.
Một báo cáo hồi tháng 5 của hãng nghiên cứu Rhodium Group cho biết, ngay cả ở những ngành đã bão hòa đang dư thừa công suất và chịu áp lực giá nặng nề, Bắc Kinh vẫn tiếp tục hỗ trợ và thúc đẩy doanh nghiệp nâng cấp công nghệ sản xuất để giành thị phần và hạ giá thành, thay vì cắt giảm công suất. Cuộc đua sản xuất vì thế sẽ còn tiếp diễn với nhiều thử thách đặt ra cho các nhà sản xuất toàn cầu.