Tại phiên chất vấn của kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI diễn ra ngày 12/11, đại biểu Lê Công Đỉnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) đặt vấn đề về hiệu quả thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học, công nghệ tại Việt Nam.
Theo đại biểu, Thủ tướng đã giao 20 bài toán lớn cho 10 bộ, ngành và ban hành danh mục 30 sản phẩm công nghệ chiến lược. Tuy nhiên, kết quả thương mại hóa còn hạn chế. Cụ thể, chương trình công nghệ cao mới có 47 sản phẩm, trong khi các nhiệm vụ nghiên cứu độc lập chỉ có 20 sản phẩm được thương mại hóa và ứng dụng thực tế.
Từ thực trạng này, đại biểu đề nghị Bộ trưởng Bộ Khoa học - Công nghệ Vũ Hải Quân làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm trong việc nhiều kết quả nghiên cứu chưa thể chuyển hóa thành sản phẩm, hàng hóa phục vụ thị trường.
Chưa thực sự gắn kết với nhu cầu thực tiễn
Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Bộ Khoa học - Công nghệ Vũ Hải Quân chỉ ra 5 nguyên nhân chính khiến hoạt động thương mại hóa kết quả nghiên cứu tại Việt Nam còn hạn chế.
Nguyên nhân đầu tiên là nhiều kết quả nghiên cứu chưa đủ điều kiện để đưa vào sản xuất.
Theo Bộ trưởng, trước đây, phần lớn các nhiệm vụ nghiên cứu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học. Cách tiếp cận này có ưu điểm là bảo đảm tính sáng tạo, khám phá nhưng mới chỉ đi theo một chiều, chưa thực sự gắn kết với nhu cầu thực tiễn.
Do đó, bên cạnh việc khuyến khích các nhà khoa học chủ động nghiên cứu, cần có thêm hướng tiếp cận ngược lại, xuất phát từ những bài toán thực tế của doanh nghiệp và thị trường để đặt hàng nhà khoa học giải quyết.
Lấy ví dụ từ chuyến công tác tại Vĩnh Long, Bộ trưởng cho biết một doanh nghiệp địa phương đặt vấn đề về việc xử lý lượng lớn vỏ sầu riêng sau thu hoạch.
Theo đó, cứ một tấn sầu riêng thu hoạch sẽ có khoảng 700kg vỏ. Doanh nghiệp phải bỏ thêm chi phí xử lý lượng phụ phẩm này và mong muốn khoa học, công nghệ có thể giúp giải quyết.

Bộ trưởng cho biết, qua tìm hiểu, lượng vỏ sầu riêng hoàn toàn có thể được nghiên cứu để sản xuất phân hữu cơ hoặc khai thác những hoạt chất có giá trị.
Đây là ví dụ cho thấy, nếu nghiên cứu khoa học xuất phát từ nhu cầu cụ thể của doanh nghiệp, kết quả tạo ra sẽ có cơ hội ứng dụng vào thực tiễn.
Nguyên nhân thứ hai là khó khăn trong việc định giá kết quả nghiên cứu. Theo Bộ trưởng, giá trị kinh tế của một công nghệ không nhất thiết tương ứng với chi phí đã đầu tư nghiên cứu.
Có những kết quả nghiên cứu được tạo ra với nguồn kinh phí nhỏ nhưng có thể mang lại giá trị kinh tế rất lớn. Điều này khiến việc xác định giá trị tài sản trí tuệ để chuyển giao, thương mại hóa gặp nhiều khó khăn.
Nguyên nhân thứ ba là thiếu nguồn vốn đầu tư. Bộ trưởng phân tích, quá trình chuyển từ nghiên cứu sang thương mại hóa đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn, trong khi các quỹ đầu tư mạo hiểm trong nước và nguồn vốn từ các tổ chức quốc tế vào Việt Nam vẫn còn hạn chế.
Thứ tư, các chính sách hỗ trợ chưa được triển khai đồng bộ, đặc biệt là điều kiện về hạ tầng nghiên cứu, phòng thí nghiệm và cơ sở vật chất phục vụ thử nghiệm công nghệ.
Theo Bộ trưởng, khi nhà khoa học có ý tưởng, họ cần hệ thống phòng thí nghiệm và hạ tầng phù hợp để phát triển, thử nghiệm sản phẩm. Tuy nhiên, việc hỗ trợ những điều kiện này hiện chưa đáp ứng được yêu cầu.
Nguyên nhân cuối cùng là năng lực tổ chức thương mại hóa còn hạn chế. Trong đó, mô hình hợp tác giữa ba bên gồm Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp chưa phát huy được hiệu quả như kỳ vọng.
3 nhóm giải pháp
Để tháo gỡ những điểm nghẽn trên, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Bộ Khoa học - Công nghệ sẽ tập trung triển khai 3 nhóm giải pháp nhằm thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Trước hết là nâng cao chất lượng nguồn cung công nghệ, trong đó chú trọng việc hình thành nhiều bài toán nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu thực tiễn.
Theo định hướng này, hoạt động nghiên cứu không chỉ dựa trên đề xuất của các nhà khoa học mà còn cần gắn với những vấn đề cụ thể đang đặt ra trong sản xuất, kinh doanh.
Giải pháp thứ hai là tháo gỡ khó khăn trong định giá kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ, một trong những rào cản đối với quá trình chuyển giao công nghệ.
Bộ trưởng cho biết đã chỉ đạo lãnh đạo một số cục, vụ của Bộ trực tiếp làm việc với các viện nghiên cứu, trường đại học có tài sản trí tuệ, hỗ trợ thử nghiệm việc định giá đối với từng sản phẩm cụ thể.

Trên cơ sở những trường hợp thực tế, Bộ sẽ xây dựng phương án hướng dẫn nhằm từng bước tháo gỡ khó khăn trong quá trình xác định giá trị và chuyển giao kết quả nghiên cứu.
Nhóm giải pháp thứ ba là nâng cao năng lực tổ chức thực thi, tạo điều kiện để kết quả nghiên cứu có thể được đưa vào ứng dụng và thương mại hóa.
Theo Bộ trưởng, cả ba nhóm giải pháp đang được Bộ Khoa học - Công nghệ từng bước triển khai với mục tiêu thúc đẩy quá trình thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu, đưa khoa học, công nghệ phục vụ trực tiếp nhu cầu phát triển kinh tế và hoạt động sản xuất, kinh doanh.