Chuyển tới nội dung chính
Khoa học & Công nghệ · Điểm tin đa nguồn

Tại sao AI không thể “suy nghĩ” giống như con người?

(Dân trí) - AI tạo ra những câu chữ và ý tưởng giống con người. Tuy nhiên, AI và bộ não con người không vận hành theo cùng một cách. Kết quả giống nhau không có nghĩa quá trình tạo ra chúng cũng giống nhau.

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 6 ngày trước Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗

Ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng giỏi tạo ra những câu chữ và ý tưởng giống con người. Các chatbot như ChatGPT, Claude, Google Gemini hay Perplexity AI đều có thể làm thơ, gợi ý ý tưởng và giải quyết nhiều bài toán khó.

Tại sao AI không thể “suy nghĩ” giống như con người? - 1
Khi con người cầm một chiếc tách cà phê lên, bộ não sử dụng cơ chế xử lý dự đoán dựa trên hiểu biết về thế giới. Trong khi đó, để robot thực hiện hành động tương tự, các nhà phát triển phải trải qua quá trình huấn luyện và mô phỏng chuyên sâu (Ảnh: Unsplash).

Để phát triển những hệ thống này, các kỹ sư lấy cảm hứng từ bộ não người để xây dựng mạng nơ-ron nhân tạo, mô phỏng cách các tế bào thần kinh giao tiếp với nhau. Nhờ đó, sản phẩm AI tạo ra có nhiều điểm tương đồng với kết quả tư duy của con người.

Tuy nhiên, AI và bộ não con người không vận hành theo cùng một cách. Kết quả giống nhau không có nghĩa quá trình tạo ra chúng cũng giống nhau.

Gần đây, một công nghệ mới mang tên “mô hình thế giới” đang mở ra hy vọng giúp AI tiến gần hơn đến cách tư duy của con người. Công nghệ này giúp AI học cách dự đoán những tình huống có thể xảy ra và dựa vào đó để hành động. Dù vậy, AI vẫn chưa thể cảm nhận, học hỏi và thấu hiểu thế giới theo cách con người vẫn làm.

Một chiếc cốc rơi - một dự đoán phức tạp

Hãy tưởng tượng bạn đang với tay lấy một chiếc cốc đặt sát mép bàn. Chỉ cần ước lượng sai khoảng cách, cầm không chắc hoặc di chuyển quá nhanh, chiếc cốc có thể rơi xuống và vỡ.

Với con người, cầm một chiếc cốc là hành động bình thường. Thế nhưng, đằng sau thao tác đơn giản ấy là một năng lực phức tạp: khả năng dự đoán điều gì sắp xảy ra. Bộ não liên tục dự đoán các diễn biến dựa trên hiểu biết về quy luật vận hành của thế giới.

Tại sao AI không thể “suy nghĩ” giống như con người? - 2
Hành động đơn giản là cầm một chiếc cốc lên đòi hỏi rất nhiều hiểu biết về trọng lượng, nhiệt độ và chất liệu tạo nên chiếc cốc đó (ảnh: Unsplash+).

Chẳng hạn, bạn có thể hình dung nước trong cốc sẽ tràn ra ngoài nếu bưng quá nhanh, hoặc dự đoán một chiếc ghế bành lớn có thể không lọt qua cửa ngay cả trước khi mua về.

Những dự đoán này xuất phát từ kinh nghiệm tích lũy trong quá trình tương tác với thế giới xung quanh. Ngược lại, chúng cũng chi phối cách con người cảm nhận và hành động.

Trong khoa học nhận thức, có một lý thuyết mang tên “xử lý dự đoán”. Theo đó, não bộ liên tục hình thành các kỳ vọng, đối chiếu chúng với thông tin thực tế nhận được và tự động điều chỉnh khi phát hiện sự khác biệt.

Hãy quay lại ví dụ về chiếc cốc. Giả sử bạn định nhấc một chiếc cốc mà mình nghĩ đang đầy nước, nhưng thực tế bên trong lại trống rỗng. Vì cho rằng chiếc cốc nặng, bạn sẽ dùng lực mạnh hơn mức cần thiết. Kết quả là chiếc cốc bị nhấc bổng lên đột ngột. Sự khác biệt giữa kỳ vọng và thực tế lập tức tạo ra tín hiệu phản hồi, giúp bạn điều chỉnh lực tay và cập nhật nhận thức về trọng lượng thực của chiếc cốc.

Có thể thấy, dự đoán định hình hành động, còn kết quả hành động lại giúp điều chỉnh dự đoán. Toàn bộ quá trình phức tạp này diễn ra trong tích tắc, ngay cả với một việc đơn giản như cầm chiếc cốc lên.

Liệu AI có dự đoán theo cách khác?

Ngay cả với những robot hiện đại, việc cầm một chiếc cốc khéo léo và ổn định vẫn đòi hỏi quá trình huấn luyện, mô phỏng công phu. Thách thức nằm ở việc robot phải học cách thế giới vật lý vận hành và dự đoán hậu quả của từng chuyển động.

Tại sao AI không thể “suy nghĩ” giống như con người? - 3
Các robot được tích hợp AI cần học cách dự đoán trước các tình huống (ảnh: Getty/Unsplash+).

Các chatbot sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn cũng có khả năng dự đoán, nhưng theo một cách khác. Chúng được huấn luyện để dự đoán từ tiếp theo hoặc nội dung tiếp theo trong một đoạn văn. Cơ chế tưởng chừng đơn giản này lại giúp chúng xử lý nhiều vấn đề phức tạp.

Chẳng hạn, khi gặp câu: “Một bàn tay va vào chiếc cốc đặt gần mép bàn. Chiếc cốc…”, chatbot có thể viết tiếp một cách trôi chảy: “…nghiêng qua mép bàn và rơi xuống sàn”. Khả năng này đến từ việc nhận diện các khuôn mẫu trong kho dữ liệu khổng lồ đã được huấn luyện, chứ không đòi hỏi chatbot phải trực tiếp tương tác với một chiếc cốc trong thế giới thực.

Tuy nhiên, mô tả được một kết cục hợp lý không đồng nghĩa với việc chatbot thực sự hiểu những nguyên nhân vật lý khiến chiếc cốc rơi.

Dạy robot cách dự đoán trước

Đây là lúc các “mô hình thế giới” phát huy tác dụng. Nhóm phương pháp này giúp AI dự đoán diễn biến của các tình huống, thậm chí hình dung hành động của chính nó có thể làm thay đổi tình huống ra sao. Các mô hình được huấn luyện thông qua video, môi trường mô phỏng hoặc dữ liệu ghi lại từ camera và cảm biến trong quá trình robot hoạt động.

Với một robot giúp việc nhà, công nghệ này có thể giúp nó dự đoán rằng chiếc cốc sẽ vỡ nếu dùng lực bóp quá mạnh, hoặc bị đổ nếu đặt không đúng vị trí.

Bằng cách kết hợp dữ liệu về hành động, chuyển động và cảm biến, các nghiên cứu bước đầu cho thấy “mô hình thế giới” có thể giúp AI gắn kết những dự đoán với các quy luật trong thế giới vật lý.

Trong tương lai, các mô hình này có thể đưa ra những dự đoán về chiếc cốc tương tự con người. Khi AI ngày càng học tốt hơn từ hành động và phản hồi cảm giác, khả năng dự đoán của máy móc có thể ngày càng giống con người. Tuy nhiên, việc đưa ra cùng một dự đoán chưa đủ chứng minh AI có nền tảng kiến thức giống con người hoặc hình thành kiến thức theo cách tương tự.

Cùng một dự đoán có đồng nghĩa với cùng một kiểu nhận thức?

Với con người, một chiếc cốc không chỉ là vật dụng hình trụ đặt trên bàn. Nó gắn liền với nhiều ý nghĩa và trải nghiệm: dùng để uống nước, có thể rơi vỡ, có thể thuộc về bạn hoặc người khác, có thể nóng bỏng tay hoặc đang nằm chênh vênh bên mép bàn.

Tại sao AI không thể “suy nghĩ” giống như con người? - 4
Trẻ sơ sinh tìm hiểu thế giới thông qua quá trình khám phá (Ảnh: Getty/Unsplash+).

Hiểu biết của con người là sự kết nối giữa đặc tính vật lý của đồ vật với mạng lưới hành động và hệ quả liên quan.

Dự đoán chiếc cốc sắp rơi chỉ là một phần nhỏ trong bức tranh nhận thức rộng lớn đó.

Nền tảng hiểu biết này được hình thành từ rất sớm. Các nghiên cứu cho thấy trẻ sơ sinh vài tháng tuổi đã có những hình dung cơ bản về cách đồ vật vận hành. Nhà tâm lý học Jean Piaget từng chỉ ra rằng trẻ em xây dựng kiến thức thông qua việc trực tiếp chạm vào và tương tác với thế giới. Khi vốn sống ngày càng phong phú, trẻ dần có thể hình dung trước hậu quả mà không cần tự tay thử nghiệm mọi thứ.

Đối với con người, học hỏi không đơn thuần là tiếp nhận thông tin về đồ vật, mà còn là quá trình kết nối những trải nghiệm thực tế: từ việc cầm cốc, cảm nhận trọng lượng đến quan sát nước tràn ra ngoài, qua đó rút ra bài học để dự đoán những tình huống tương tự.

Nhờ các “mô hình thế giới”, AI ngày nay cũng có thể học từ hành động và dữ liệu cảm biến, bên cạnh video và môi trường mô phỏng. AI đang từng bước học cách tương tác với môi trường xung quanh. Tuy nhiên, câu hỏi cốt lõi vẫn là những trải nghiệm đó đóng góp như thế nào vào cách AI hình thành và sử dụng kiến thức.

AI chắc chắn sẽ ngày càng giỏi dự đoán các sự kiện và hành động dựa trên những dự đoán đó. Nhưng điều này vẫn chưa đủ để kết luận AI có khả năng nhận thức, học hỏi hay thấu hiểu thế giới giống con người.

Khi kết quả do AI tạo ra ngày càng giống sản phẩm tư duy của con người, chúng ta càng cần phân biệt rõ giữa kết quả đạt được và quá trình tạo ra kết quả đó.

Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Khoa học & Công nghệ

Xem tất cả →