Những người từng trải qua bóng đè hoặc cảm giác như đang bay khỏi cơ thể có thể mô tả trải nghiệm của mình rất sống động. Tuy nhiên, cảm giác đó không đồng nghĩa với việc con người thực sự rời khỏi thể xác.

Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Consciousness and Cognition đã khảo sát hoạt động não bộ trong những trải nghiệm được gọi là trải nghiệm cơ thể bất thường (Unusual Bodily Experiences - UBE).
Kết quả cho thấy hiện tượng này có thể xuất hiện trong nhiều trạng thái ý thức khác nhau, đồng thời đi kèm những thay đổi nhất định trong hoạt động điện não.
Những trải nghiệm bất thường về cảm nhận cơ thể
Không phải lúc nào con người cũng cảm nhận cơ thể theo cách thông thường. Một số người có thể thấy mình đang lơ lửng, bay hoặc xoay tròn dù cơ thể thực tế vẫn nằm yên. Người khác cảm thấy cơ thể biến dạng, mất đi ranh giới giữa bản thân và môi trường xung quanh, hoặc có cảm giác như đang quan sát chính mình từ bên ngoài.
Giới nghiên cứu gọi nhóm hiện tượng này là trải nghiệm cơ thể bất thường (UBE). Đây là khái niệm bao gồm nhiều dạng cảm nhận khác thường về cơ thể, trong đó có trải nghiệm ngoài cơ thể (out-of-body experience).
Những trải nghiệm này có thể xuất hiện trong lúc thiền định, khi chuyển tiếp giữa thức và ngủ, trong giấc ngủ hoặc khi xảy ra bóng đè. Người trải qua có thể cảm nhận sự việc rất chân thực, nhưng đó là trải nghiệm chủ quan, không phải bằng chứng cho thấy ý thức hay linh hồn thực sự rời khỏi cơ thể.

Ghi nhận hoạt động não trong lúc xuất hiện trải nghiệm
Để tìm hiểu cơ chế thần kinh liên quan, nhà nghiên cứu Teresa Campillo-Ferrer cùng các cộng sự tại nhiều cơ sở nghiên cứu ở châu Âu đã tiến hành thí nghiệm trong phòng nghiên cứu giấc ngủ.
Nhóm tuyển chọn 35 người khỏe mạnh và sử dụng hệ thống điện não đồ độ phân giải cao (EEG), kết hợp với các thiết bị ghi nhận hoạt động cơ, chuyển động mắt và nhịp tim. Người tham gia được hướng dẫn thực hiện các bài tập thiền và tiếp xúc với kích thích ánh sáng nhằm tạo điều kiện xuất hiện những trải nghiệm cơ thể bất thường trong quá trình chuyển tiếp giữa thức và ngủ.
Để xác định thời điểm trải nghiệm xảy ra, các nhà nghiên cứu hướng dẫn người tham gia chủ động liếc mắt theo trình tự trái - phải - trái - phải. Chuyển động này được ghi nhận bằng hệ thống theo dõi mắt, giúp nhóm nghiên cứu đối chiếu thời điểm người tham gia báo hiệu với dữ liệu điện não.
Sau thí nghiệm, các nhà khoa học phỏng vấn người tham gia để tìm hiểu cụ thể những gì họ đã cảm nhận.
Kết quả cho thấy 20 trong số 35 người tham gia báo cáo tổng cộng 36 lần trải nghiệm cơ thể bất thường. Phần lớn xuất hiện trong lúc thiền định khi người tham gia còn thức. Những trường hợp còn lại được ghi nhận trong các giai đoạn chuyển tiếp khi tỉnh giấc, giấc ngủ REM và giấc ngủ không REM.
Các mô tả trải nghiệm khá đa dạng. Một số người cảm thấy cơ thể đang trôi nổi, rơi tự do hoặc xoay tròn dù không có chuyển động thực tế. Người khác ghi nhận cảm giác rung động, áp lực đè nén hoặc có một sự hiện diện ở gần mình. Một số trường hợp mô tả cảm giác mất nhận thức về ranh giới cơ thể hoặc như đang nhìn thấy bản thân từ bên ngoài.
Hoạt động điện não mang đặc điểm của cả lúc thức và ngủ
Khi phân tích dữ liệu EEG tại những thời điểm xuất hiện trải nghiệm cơ thể bất thường, nhóm nghiên cứu nhận thấy hoạt động của các sóng não có sự thay đổi đáng chú ý.
Cụ thể, các phân tích thăm dò ghi nhận sự suy giảm hoạt động ở những dải tần số thấp, gồm delta và theta, đồng thời gia tăng hoạt động ở các dải tần số cao hơn, gồm beta và gamma. Những thay đổi này thể hiện rõ hơn tại các vùng não thái dương.
Theo nhóm nghiên cứu, đặc điểm hoạt động điện não trong những thời điểm xuất hiện UBE có sự kết hợp giữa các dấu hiệu thường được quan sát trong trạng thái ngủ và trạng thái thức. Điều này gợi ý trải nghiệm cơ thể bất thường có thể xuất hiện trong một trạng thái ý thức trung gian, thay vì chỉ gắn với một giai đoạn ngủ hoặc thức cụ thể.
Tuy nhiên, cần lưu ý các dải sóng não không tương ứng đơn giản với từng trạng thái ý thức. Việc ghi nhận sóng beta, gamma tăng hoặc delta, theta giảm không có nghĩa toàn bộ não bộ đang thức, cũng không chứng minh người tham gia đang ở một trạng thái ngủ đặc biệt.
Chưa thể xác định đầy đủ cơ chế tạo ra trải nghiệm ngoài cơ thể
Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ mối liên hệ giữa hoạt động điện não và cách con người cảm nhận vị trí, hình dạng cũng như ranh giới cơ thể. Những thay đổi trong hoạt động não có thể là một phần lý giải vì sao một số người cảm thấy mình đang bay, lơ lửng hoặc ở bên ngoài cơ thể dù không có sự thay đổi tương ứng về vị trí thực tế.
Dù vậy, nghiên cứu mới được thực hiện trên 35 người khỏe mạnh và ghi nhận 36 sự kiện trải nghiệm. Các kết quả cho thấy mối liên hệ giữa UBE với một kiểu hoạt động điện não nhất định, nhưng chưa chứng minh những thay đổi này trực tiếp gây ra trải nghiệm.
Điện não đồ cũng chưa đủ để xác định chính xác cơ chế phối hợp giữa các vùng não tạo nên cảm nhận về bản thân và cơ thể. Do đó, cần thêm những nghiên cứu với quy mô lớn hơn và phương pháp đo lường bổ sung để làm rõ vấn đề.
Nghiên cứu không đưa ra bằng chứng về sự tồn tại của hiện tượng linh hồn rời khỏi thể xác. Thay vào đó, kết quả cung cấp thêm dữ liệu để tìm hiểu cách não bộ hình thành cảm nhận về cơ thể và lý do những cảm giác bất thường đôi khi có thể trở nên sống động, chân thực đối với người trải nghiệm.