Khi vào lớp 5 Trường Phổ thông cơ sở Trưng Nhị, quận Hai Bà Trưng (cũ), TP Hà Nội, ấn tượng đầu tiên của tôi là nghe thầy Nguyễn Tô nhắc nhở một bạn trong lớp - mà hình như là con người quen của thầy, vì chưa cố gắng làm bài.
Tôi vừa sợ vừa ngạc nhiên, bởi thầy luôn mỉm cười niềm nở, ấm áp với tất cả. Thầy có dáng người cao, đeo kính cận, áo sơ mi trắng giản đơn nhưng luôn chỉn chu gọn ghẽ.
Những giờ học của thầy đã đưa trí tưởng tượng của chúng tôi đến những khung cảnh muôn sắc xứ Nghệ đẹp như tranh, tới Những vì sao của nhà văn Pháp Alphonse Daudet với bầu trời đêm tĩnh lặng và đốm lửa bập bùng... Rồi đến Hịch tướng sĩ, Bình ngô đại cáo, Tuyên ngôn độc lập - những áng hùng văn bất hủ của dân tộc.
Lịch sử cuộc kháng chiến oai hùng đã được ghi dấu trong văn thơ chống Pháp, chống Mỹ qua giọng giảng văn trầm ấm của thầy như: Đồng chí, Bài thơ về tiểu đội xe không kính, Bài ca xuân 68, Dáng đứng Việt Nam…
Thầy dẫn chúng tôi đi qua kho tàng văn học Việt Nam bằng một nguyên lý giản dị: Văn học là nhân học.

Mỗi lời nhận xét, mỗi điểm số của thầy cho là một điểm tựa để chúng tôi tự tin xây dựng ước mơ. Tôi từng băn khoăn nên mơ làm nhà văn hay làm nhà phê bình văn học trên chuyến tàu điện leng keng qua phố Huế, phố Bạch Mai mỗi ngày đến trường, cũng chính từ những giờ học ấy.
Giờ giảng của thầy hay đến mức trống vang lên rồi mà cả lớp vẫn ngẩn ngơ tiếc nuối.
Thế rồi, có lần chính tôi cũng bị thầy mắng. Cách mắng của thầy dành cho riêng tôi là cho điểm thấp hơn và gọi riêng ra nhắc nhở. Đó là thời kỳ tôi mải đi tham gia sự kiện mà sao nhãng bài vở, trong khi các bạn khác đã nỗ lực vượt lên dẫn đầu và được thầy nêu gương trước lớp. Lúc ấy, tôi vừa bẽ bàng vừa ngượng ngùng, nhưng cú sốc nhỏ ấy đủ để tôi hiểu ra mình cần tập trung vào điều gì.
Sau này, khi ra trường và có dịp ghé thăm thầy vào những ngày 20/11, tôi mới hiểu bí quyết sư phạm của thầy. Thầy tâm sự, không phải em nào cũng có thời điểm và tâm lý như nhau, nên phải quan tâm từng em, biết khen, biết nhắc, biết động viên đúng lúc thì các em mới phát triển được.
Hóa ra, lần bị mắng không phải sự trách phạt đơn thuần, mà là sự uốn nắn đầy ân tình của một người thầy có kỹ năng sư phạm và tấm lòng thực sự chân tình với từng học sinh.
Những lần đến thăm thầy ngày 20/11 cũng mở ra cho chúng tôi những thấu hiểu về cả cuộc đời thầm lặng của thầy.
Dù là một trong những giáo viên dạy văn giỏi hàng đầu của quận (cũ) và thành phố, suốt cuộc đời, thầy vẫn kiên trì với công việc đứng lớp, tận tụy truyền đạt tri thức cho các thế hệ học trò. Dấu ấn thầy để lại trong lòng học trò không có gì có thể thay thế.
Chúng tôi gần đây mới được nghe thầy đọc hai câu thơ: (*)
Cây cúc đắng quên lòng mình đang đắng
Trổ hoa vàng dọc suối để ong bay
Mang trong lòng những nỗi niềm riêng, nhưng đứng trên bục giảng, thầy chưa bao giờ mang sự cay đắng ấy ra thế giới học trò. Thầy chỉ dành sự ấm áp trong nụ cười, và sự lạc quan trong ánh mắt lấp lánh, để truyền ngọn lửa niềm tin và xây đắp lý tưởng cho chúng tôi.
Những năm tháng cuối đời, thầy còn phải đối diện với một mất mát riêng khi người vợ yêu quý qua đời. Nỗi trống vắng ấy theo thầy trong những ngày tháng tuổi già.
Đến nay, những thế hệ học trò của thầy đã trưởng thành, đã có thành công ít nhiều ở các lĩnh vực khác nhau. Mặc dù hình như không ai trở thành nhà văn hay nhà phê bình văn học như ước mơ thuở nào trên chuyến tàu điện leng keng, nhưng cảm xúc yêu cái đẹp, sự tử tế và lòng tự trọng mà thầy nhen nhóm năm nào vẫn theo chúng tôi đi suốt cuộc đời.
Người đàn ông dáng cao, nho nhã, đôi mắt ấm áp, nụ cười hiền hậu ngày nào... nay nằm trên chiếc giường bệnh có thể nâng lên đặt xuống, ống thở ở mũi, gầy và yếu.
Thấy chúng tôi đến, mắt thầy sáng lên, cười vui.
Rồi chúng tôi ra về, thầy vẫn ở đó, mắt thầy nhìn theo mãi...
(*): Tác phẩm Đi trong rừng của Nhà thơ Phạm Tiến Duật.