Một lon nước ngọt hay một chai dầu gội sau khi người tiêu dùng dùng cạn kiệt, chiếc vỏ rác bị vứt vào thùng rác từng là dấu chấm hết cho mối liên hệ giữa khách hàng và nhà sản xuất. Trước đây, việc gom rác và xử lý bãi chôn lấp thuộc gánh nặng của ngân sách và chính quyền địa phương.
Nhưng quy luật đó đã thay đổi. Chiếc vỏ chai, hộp carton hay bao bì nylon giờ đây quay trở lại gõ cửa chính doanh nghiệp đã tạo ra chúng.
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) không còn là khái niệm nằm trên giấy, mà đã biến thành những con số tài chính cụ thể gõ thẳng vào bảng cân đối kế toán.

EPR là gì, ai thuộc diện áp dụng?
Hiểu một cách đơn giản, EPR (Extended Producer Responsibility) là nguyên tắc "ai xả rác ra thị trường, người đó phải lo dọn". Trách nhiệm của đơn vị sản xuất hay nhập khẩu không dừng lại khi đại lý thanh toán tiền hàng, mà kéo dài đến tận lúc sản phẩm hết hạn sử dụng và trở thành phế thải.
Theo thông tin từ Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khung pháp lý mới tại Nghị định số 110/2026 của Chính phủ đã chỉ rõ những nhóm doanh nghiệp buộc phải thực hiện nghĩa vụ này.
Danh sách áp dụng trải rộng từ nhà sản xuất, nhà nhập khẩu bao bì thực phẩm, mỹ phẩm, thuốc tây, phân bón, thức ăn chăn nuôi, chất tẩy rửa cho đến xi măng. Kể cả các đơn vị gia công, nhập khẩu ủy thác hay lưu thông chung nhãn hiệu cũng không đứng ngoài cuộc. Đặc biệt, từ ngày 1/1/2027, trách nhiệm tái chế sẽ mở rộng sang cả phương tiện giao thông đường bộ thải bỏ.
Việc siết lại quy định bắt nguồn từ áp lực rác thải đô thị ngày một lớn. Báo cáo từ tập đoàn công nghệ SAP chỉ ra rằng, đến năm 2050, lượng rác thải đô thị toàn cầu ước tính chạm mốc 3,4 tỷ tấn. Đáng nói, khoảng 80% rác đưa ra bãi chôn lấp hoàn toàn có thể tái chế, nhưng thực tế mới chỉ có 20% được đưa trở lại vòng đời sản xuất. Mô hình cũ "khai thác - sản xuất - vứt bỏ" đã chạm trần chịu đựng.
Tự tái chế hay nộp tiền?
Đối với các nhóm bao bì thuộc diện bắt buộc, quy định đặt ra chỉ tiêu thu hồi và tái chế rất rõ ràng. Cụ thể, tỷ lệ tái chế bắt buộc với bao bì giấy và carton là 20%, bao bì giấy hỗn hợp đa lớp là 15%, bao bì nhôm và nhựa PET cứng là 22%, còn sắt và kim loại khác là 20%.
Một điểm đáng lưu ý là cơ quan quản lý kiểm soát theo kết quả đầu ra thực tế. Cụ thể, giấy carton gom về phải tạo ra bột giấy thương phẩm hoặc sản phẩm hoàn chỉnh; bao bì nhôm, kim loại phải đúc thành phôi, vỏ chai PET phải kéo thành hạt nhựa thương phẩm. Điều này chặn đứng tình trạng gom rác hình thức để đối phó số lượng.
Để hoàn thành chỉ tiêu, doanh nghiệp có 4 lựa chọn linh hoạt tùy theo năng lực: tự đứng ra tổ chức tái chế, ký hợp đồng thuê các nhà máy tái chế chuyên nghiệp, ủy quyền cho các tổ chức trách nhiệm tái chế (PRO), hoặc đóng góp tài chính trực tiếp vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Tất cả số liệu từ khối lượng xuất xưởng đến lượng thu hồi đều phải cập nhật lên Hệ thống thông tin EPR quốc gia và có kiểm toán độc lập xác nhận.
Nếu không tự thu hồi tái chế, doanh nghiệp sẽ phải chuyển đổi trách nhiệm thành tiền mặt. Mức đóng góp tài chính được áp trực tiếp dựa trên vật liệu sử dụng và mức độ gây hại cho môi trường.
Cụ thể, đồ nhựa dùng một lần chịu mức phí 1.500 đồng cho mỗi kg nhựa đưa ra thị trường. Với các sản phẩm khó xử lý như pin dùng một lần, tã lót, khăn ướt, băng vệ sinh, mức đóng góp ấn định tương đương 1% doanh thu thuần. Riêng bao bì thuốc bảo vệ thực vật, phí được phân bổ chi tiết theo từng mức dung tích và chất liệu.
Một phép tính đơn giản cho thấy, nếu doanh nghiệp vẫn giữ thói quen bọc lót nhiều lớp nilon, sử dụng nhựa khó phân hủy hay tăng kích thước bao bì vô tội vạ, chi phí EPR phát sinh sẽ bào mòn trực tiếp biên lợi nhuận. Ngược lại, những đơn vị dùng bao bì đơn giản, dễ thu hồi sẽ giảm bớt gánh nặng tiền bạc này.

Gỡ khó từ bàn thiết kế
Muốn giải bài toán EPR đường dài, thay vì loay hoay xử lý hậu quả ở bãi rác, câu trả lời phải nằm ngay ở khâu thiết kế ban đầu. Theo nhận định từ SAP, các ý tưởng phát triển bền vững hiệu quả nhất thường nảy sinh từ bàn vẽ của đội ngũ thiết kế sản phẩm chứ không phải từ phòng họp của ban lãnh đạo.
Doanh nghiệp có thể bắt đầu áp dụng các nguyên tắc thiết kế tuần hoàn:
Tối giản vật liệu: Cắt giảm độ dày và kích thước vỏ hộp giúp chở được nhiều hàng hơn trên mỗi chuyến xe, vừa giảm chi phí xăng dầu, vừa hạ mức phí đóng góp EPR.
Dễ tháo rời: Thiết kế các khớp nối cơ học thay vì dán keo chết, giúp các cơ sở xử lý dễ bóc tách từng phần nhựa, kim loại hay giấy để đưa vào dây chuyền tái chế.
Dạng mô-đun: Sản phẩm điện tử hay đồ gia dụng có thể thay thế từng bộ phận hỏng hóc thay vì vứt bỏ toàn bộ thiết bị.
Tăng tuổi thọ sản phẩm: Loại bỏ tư duy tạo ra những sản phẩm vòng đời ngắn ngủi để ép người dùng mua mới, hướng tới các mặt hàng bền bỉ, dễ sửa chữa.
Theo SAP, trước áp lực pháp lý liên tục thay đổi trên toàn cầu, các doanh nghiệp vận hành chuỗi cung ứng hiện đại đang tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để tính toán lượng phát thải, vật liệu và chi phí EPR ngay từ lúc tạo mẫu. Việc theo dõi dữ liệu theo thời gian thực giúp nhà sản xuất chủ động né thuế nhựa, tối ưu vật liệu và giữ vững lợi thế cạnh tranh khi đưa hàng hóa vào các thị trường khó tính.