Chuyển tới nội dung chính
Giáo dục · Điểm tin đa nguồn

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà

Gần 80 năm sau ngày GS Dương Quảng Hàm qua đời, người cháu nội vẫn tìm lại những cuốn sách của ông, lần theo dấu vết một đời học thuật và nếp nhà qua nhiều thế hệ.

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 21 phút trước Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗

Trong căn phòng nghiên cứu vật lý trên phố Nhân Hòa, kỹ sư Dương Trung Hiếu dành riêng một góc nhỏ ở tầng 4 để trưng bày những cuốn sách, tài liệu và kỷ vật của gia đình. Dẫn chúng tôi xem từng món đồ, anh kể về những người thân đã khuất, đặc biệt là người ông nội: GS Dương Quảng Hàm, một trong những nhà giáo, nhà nghiên cứu có đóng góp quan trọng đối với nền quốc văn Việt Nam.

Trong số những hiện vật được lưu giữ có cuốn đại từ điển Larousse của GS Dương Quảng Hàm, được ông đặt mua từ Pháp gần một thế kỷ trước. Theo lời anh Hiếu, thời ấy loại sách này chỉ được nhập về Việt Nam chừng hai, ba chục bộ. Từ cuốn từ điển, câu chuyện của anh mở sang những học giả mà anh dành nhiều sự ngưỡng mộ, như Đào Duy Anh với Việt Nam văn hóa sử cương và Hán Việt từ điển, hay Trần Trọng Kim với Việt Nam sử lược – cuốn sách anh đã đọc gần hết từ thuở nhỏ.

Nhưng những cuốn sách của ông nội vẫn là phần anh dành nhiều tâm sức tìm kiếm nhất. GS Dương Quảng Hàm để lại 9 đầu sách, anh đã sưu tầm gần đủ. Trong đó, Việt Nam văn học sử yếu là công trình anh đặc biệt trân trọng bởi ảnh hưởng sâu rộng đối với việc nghiên cứu và giảng dạy văn học Việt Nam.

Sinh ra khi ông nội đã qua đời, anh Hiếu tìm hiểu về ông chủ yếu qua sách vở, tư liệu và những trang hồi ức của người chú ruột là ông Dương Tự Minh, con trai út của GS Dương Quảng Hàm.

Từ những cuốn sách được gìn giữ qua nhiều thế hệ, câu chuyện về cuộc đời người thầy trường Bưởi dần hiện ra, cùng nếp sống của một gia đình trí thức Hà Nội đi qua nhiều biến động của thế kỷ XX.

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 1
GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 4

Ngày 14/7/1898, Dương Quảng Hàm ra đời tại làng Phú Thị, tổng Mễ Sở, phủ Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên (nay là nay là thôn Phú Thị, xã Mễ Sở, tỉnh Hưng Yên). Đây là vùng đất có truyền thống hiếu học, quê hương của nhiều danh sĩ nổi tiếng.

Ông lớn lên trong một gia đình mang đậm nếp Nho học và lòng yêu nước. Thân phụ là cụ Dương Trọng Phổ, một nhà Nho có tư tưởng tiến bộ. Người anh cả Dương Bá Trạc sớm nổi tiếng thông minh, học giỏi, năm 16 tuổi đã đỗ cử nhân, được cả làng Phú Thị đón rước linh đình.

Nhưng chính người anh đỗ đạt ấy lại sớm nhận ra những hạn chế của nền học cũ. Dương Bá Trạc rời quê lên Hà Nội, cùng các đồng chí tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục, cổ vũ việc học chữ quốc ngữ và tiếp thu những tư tưởng canh tân.

Cụ Dương Trọng Phổ cũng chủ trương cho các con học chữ quốc ngữ để tiếp cận tri thức mới. Ông đã đưa ra một quyết định hiếm có là chuyển cả gia đình lên Hà Nội, thuê nhà ở để các con thuận tiện học hành.

Trong hoàn cảnh ấy, Dương Quảng Hàm được tiếp nhận cả nền tảng Hán học của gia đình và nền giáo dục mới. Sau này, ông dành phần lớn cuộc đời cho việc giảng dạy, nghiên cứu và biên soạn sách quốc văn.

Tại trường Bưởi, GS Dương Quảng Hàm đã khiến bao thế hệ học trò cảm nhận được cái hay cái đẹp của tiếng mẹ đẻ và say mê nền văn chương nước nhà.

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 5

Theo hồi ức của nhà giáo Dương Xuân Nghiên, qua những bài giảng của thầy Hàm, học sinh không chỉ có thêm kiến thức văn học mà còn thêm hiểu biết và yêu quý lịch sử, văn hóa dân tộc.

Hình ảnh người thầy trường Bưởi được nhiều học trò nhớ đến qua tác phong nghiêm túc, giản dị và đúng giờ. Thầy chưa bao giờ đến lớp muộn, cũng chẳng khi nào quá sớm. Quần áo chỉ có vài bộ, theo những mốt cũ, nhưng lúc nào cũng sạch sẽ, chỉnh tề. Tác phong ấy khiến học trò có cảm giác thầy giống như một chiếc đồng hồ đã tính trước từng phút.

Mỗi khi vào lớp, ông thường nở nụ cười đôn hậu, mời học trò ngồi xuống rồi lấy chiếc đồng hồ quả quýt đặt lên bàn. Sách vở, bút viết được sắp xếp ngay ngắn trước khi bắt đầu bài giảng.

Suốt gần một phần tư thế kỷ đứng lớp, GS Dương Quảng Hàm vừa giảng dạy, vừa miệt mài nghiên cứu và biên soạn sách. Ông là tác giả của nhiều công trình có đóng góp quan trọng đối với việc hệ thống hóa lịch sử văn học Việt Nam, nổi bật là Việt Nam văn học sử yếu, cuốn sách được nhiều thế hệ học sinh, nhà giáo và học giả sử dụng trong suốt nhiều thập niên.

Học giả Nguyễn Hiến Lê, nhiều năm sau khi đã vào sống ở miền Nam, vẫn tìm cách sưu tầm cuốn Việt Nam văn học sử yếu. Ông nhờ bạn mua sách từ Hà Nội gửi vào, rồi thuê đóng lại bìa dày, trân trọng xếp vào tủ và xem đó là cuốn sách quý nhất trong bộ sưu tập của mình.

Với nhà giáo Nguyễn Lân, Việt Nam văn học sử yếu là tác phẩm gối đầu giường, theo ông qua hai cuộc kháng chiến cho đến những năm tháng hòa bình.

Từ những trang sách được học trò trường Bưởi nâng niu đến những công trình được các học giả gìn giữ qua nhiều thập niên, Dương Quảng Hàm đã đưa văn học dân tộc trở thành một môn học, một lĩnh vực nghiên cứu có hệ thống, đặt nền móng cho ngành lịch sử văn học và văn học so sánh ở Việt Nam.

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 7
GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 10

Ở trường dạy học trò nghiêm cẩn như thế nào thì trở về nhà, GS Dương Quảng Hàm cũng dạy dỗ con cái chu đáo như thế ấy. Với 8 người con, GS Dương Quảng Hàm không dùng roi vọt mà lấy nền nếp làm cách giáo dục. Ông phân công các anh chị lớn kèm em nhỏ học bài, yêu cầu các con làm bài đầy đủ, biết giữ truyền thống gia đình và danh dự dòng họ. Mỗi khi học bạ gửi về, nếu thấy con tụt hạng, ông chỉ hỏi nguyên do rồi nhẹ nhàng nhắc nhở, động viên con cố gắng vươn lên. Trong cái thời con gái ít có cơ hội học hành, cả bốn cô con gái của GS Hàm đều được học lên cao tại trường nữ sinh Đồng Khánh, bình đẳng với các anh trai.

Nền nếp ấy theo cả đại gia đình mỗi mùa hè ra Đồ Sơn. Học sinh thời đó được nghỉ hè ba tháng, nhưng các con trai của cụ Dương Trọng Phổ không muốn con cháu mình rong chơi suốt ba tháng ấy, nên góp tiền mua một ngôi nhà hai tầng mà con cháu vẫn tự hào gọi là “vi-la họ Dương”.

Cũng được nghỉ hè như mọi giáo viên trường Bưởi, GS Dương Quảng Hàm nhận nhiệm vụ trông nom con cháu và tổ chức ôn tập cho chúng. Vậy nên, ở Đồ Sơn, đi nghỉ mát cũng là đi ôn bài. Hết giờ học, lũ trẻ mới được thỏa sức vui chơi, quây quần nghe các anh chị lớn kể chuyện.

Những mùa hè cùng chung sống dưới một mái nhà đã gắn bó cả thế hệ anh chị em, con cháu họ Dương với nhau cho đến cuối đời. Cũng từ những ngày tháng ấy, một nếp nhà nghiêm cẩn, coi trọng sự học dần được vun đắp và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, để dù trong hoàn cảnh nào, con cháu họ Dương cũng không sao nhãng việc học hành.

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 11

Với riêng các con của GS Dương Quảng Hàm, cách cha mẹ đối đãi với nhau trong cuộc sống thường ngày cũng là một bài học về đạo đức và ứng xử.

Cuộc hôn nhân của GS Dương Quảng Hàm và bà Trần Thị Vân vốn bắt đầu từ một sự sắp đặt giữa hai dòng họ ở quê nhà. Dù vậy, hai ông bà vẫn chung sống hòa thuận, tương kính như tân suốt những năm tháng bên nhau.

Ông bà gây dựng ngôi nhà số 98A Hàng Bông theo kiểu nhà Tây vừa bắt đầu thịnh hành ở Hà Nội thời đó. Vì thuê kỹ sư quá đắt đỏ, ông Hàm tự tay thiết kế theo sách vở: ngôi nhà ba tầng mái bằng, có giàn hoa leo lên tận gác ba và cả nhà vệ sinh tự hoại, một tiện nghi còn mới mẻ thời bấy giờ.

Phần lớn số tiền dựng nhà đến từ tích lũy của bà Vân. Bà buôn bán giỏi, có sạp vải ở chợ Đồng Xuân, lại khéo chọn đúng mảnh đất đầu phố, nơi tàu điện đỗ nên về sau cửa hàng luôn đắt khách.

Ở phòng làm việc tầng ba, GS Dương Quảng Hàm dành phần lớn thời gian đọc sách, nghiên cứu và viết, tiền lương Giáo sư của ông để mua sách báo là chủ yếu. Trong số ấy có bộ đại từ điển Larousse đặt từ Pháp, gồm năm quyển khổ lớn, bìa cứng dày mà gia đình vẫn còn lưu giữ.

Còn bà Vân gánh vác gần như toàn bộ kinh tế gia đình, từ chi phí ăn uống, áo quần của 8 người con đến giỗ Tết. Bà sống giản dị, vẫn giữ lối ăn mặc của người phụ nữ nông thôn giữa lúc phụ nữ Hà Nội đã đua nhau mặc áo dài kiểu mới. Ít ai biết tên bà là Trần Thị Vân, bởi mọi người thường gọi bà là “bà Dương Quảng Hàm”, cái tên mà bà luôn tự hào xưng danh.

Hai ông bà khác nhau về tính khí nhưng vẫn rất hòa hợp. Bà cứng cỏi, nóng nảy, quen quán xuyến mọi việc, ông điềm tĩnh, ít can thiệp vào chuyện nhà. Nhưng hễ ông lên tiếng thì bà đều nghe theo. Các con chưa từng thấy cha mẹ to tiếng với nhau.

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 13

Mỗi sáng, sau bữa ăn là khoảng thời gian ông dành riêng cho vợ. Hai người ngồi bên ấm chè bà đã pha sẵn, ông mở tờ báo mới, kể cho vợ nghe tin tức và giảng giải cả những chuyện thời cuộc. Sự hòa thuận, kính trọng ấy là điều 8 người con được chứng kiến trong suốt những năm tháng lớn lên.

Dưới mái nhà êm ấm, các con của GS Dương Quảng Hàm phần lớn đều thành đạt.

Người con cả Dương Bá Bành theo học ngành y, là một trong những bác sĩ tốt nghiệp khóa đầu tiên của Trường Đại học Y Dược Đông Dương. Người con thứ hai Dương Thị Ngân gắn bó với ngành phát thanh từ những ngày đầu thành lập, là một trong những phát thanh viên cất lên lời xướng mở đầu của Đài Tiếng nói Việt Nam, cũng là người đọc lại Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến trên sóng phát thanh.

Người con thứ ba là GS Dương Trọng Bái, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Người con thứ tư Dương Thị Thoa, bí danh Lê Thi, là một trong hai phụ nữ được giao kéo cờ Tổ quốc trong ngày Quốc khánh 2/9/1945, sau này trở thành nhà nghiên cứu triết học.

Những người con tiếp theo cũng mỗi người một lĩnh vực. Ông Dương Đại Hồng theo nghề dạy Sinh học. Bà Dương Thị Duyên theo nghề báo, từng là phóng viên Thông tấn xã, tham gia đưa tin tại Hội nghị Paris. Người con thứ bảy là GS, bác sĩ Dương Thị Cương, nguyên Giám đốc Bệnh viện Phụ sản Trung ương. Người con út Dương Tự Minh tham gia hoạt động cách mạng từ năm 13 tuổi, từng hai lần bị địch bắt và giam tại Nhà tù Hỏa Lò.

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 15

Dù sinh trưởng trong một gia đình trí thức có tiếng ở Hà Nội, được cha mẹ chăm lo học hành, nhưng thực tế 8 người con của GS Dương Quảng Hàm đều phải tự gây dựng cuộc đời mình. Cũng có người trải qua những năm tháng hết sức nhọc nhằn, thiếu thốn như người con trai thứ năm Dương Đại Hồng, cha của kỹ sư Dương Trung Hiếu.

Nhưng trong cảnh nghèo khó ấy, ông vẫn không thôi học tập, tìm tòi. Không có tiền mua sách, ông chép tay nhiều bản Hán Việt từ điển của học giả Đào Duy Anh. Ông tự học đủ điều, từ động vật học, nghề mộc đến vẽ bản đồ. Giấy bút thiếu thốn, ông phải chia đôi một tờ lịch để dùng trong hai năm.

Lớn lên trong cảnh cái đói, cái nghèo luôn đeo đẳng, sau này khi trưởng thành, có điều kiện đi nhiều nơi và được tận mắt tìm hiểu những di tích lịch sử, anh Hiếu lại không cầm được nước mắt khi nghĩ đến cha. Người cha ấy cả đời ham học, ham đọc, luôn ấp ủ ước mơ được đi đây đi đó, nhưng phần lớn chỉ có thể tìm hiểu thế giới qua những trang sách tự chép, tự đọc và những tháng ngày miệt mài tự học.

Nhưng có lẽ đó cũng là một trong những điều quý giá nhất mà GS Dương Quảng Hàm để lại cho con cháu: một nếp nhà mà qua bao biến động, dù giàu sang hay nghèo khó, người ta vẫn không thôi học tập.

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 18

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, GS Dương Quảng Hàm được Chính phủ cử làm Thanh tra Trung học vụ (Bộ Quốc gia Giáo dục) kiêm Hiệu trưởng Trường Bưởi – Chu Văn An.

Ngày 19/12/1946, theo lời kể của gia đình, khi chiến sự diễn ra ác liệt, ông bà lạc mất nhau.Đó là lần cuối cùng bà Vân nhìn thấy chồng.

Suốt những năm kháng chiến, bà Vân vẫn chờ đợi, tìm kiếm nhưng không nhận được tin tức gì về ông. Sau ngày Hà Nội giải phóng, bà Vân lập bàn thờ chồng, lấy ngày 19/12/1946 làm ngày giỗ và dựng một ngôi mộ gió tại nghĩa trang họ Dương ở Mễ Sở.

Ngôi nhà 98A Hàng Bông bị đốt phá. Nhiều tài sản, sách vở bị hư hại, thất lạc. Đặc biệt, những bản thảo viết tay mà ông dành nhiều năm nghiên cứu, biên soạn không còn được tìm thấy.

80 năm sau, trong căn phòng nghiên cứu trên phố Nhân Hòa, kỹ sư Dương Trung Hiếu, cháu nội GS Dương Quảng Hàm, mở tủ sách cho chúng tôi xem những cuốn sách của ông nội mà anh đã dành nhiều năm tìm kiếm.

Có những cuốn được gia đình lưu giữ từ trước, có những cuốn anh phải lần tìm, sưu tầm lại. Trong số chín đầu sách của GS Dương Quảng Hàm, đến nay anh đã có gần đủ.

Anh cũng dành nhiều thời gian đọc những công trình của các học giả cùng thời, tìm hiểu về môi trường học thuật và những biến động lịch sử mà thế hệ ông nội mình đã trải qua. Qua sách vở và hồi ức của người thân, anh dần hình dung về người ông: một nhà giáo dành gần trọn cuộc đời cho trường lớp, một nhà nghiên cứu dành phần lớn đồng lương để mua sách, một người cha nghiêm cẩn trong việc học hành và dạy dỗ con cái.

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 19
GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 20

Nếu GS Dương Quảng Hàm dành nhiều năm nghiên cứu, biên soạn sách cho học trò, thì người con Dương Đại Hồng lại tự chép sách để học trong hoàn cảnh không đủ tiền mua. Đến thế hệ Dương Trung Hiếu, việc tìm kiếm, sưu tầm những cuốn sách cũ trở thành một cách tìm hiểu về gia đình, về những người đã đi trước.

Người ông viết sách, người cha chép sách, người cháu tìm sách. Ba thế hệ, ba hoàn cảnh khác nhau, nhưng sách chưa bao giờ vắng mặt trong cuộc sống của gia đình họ Dương.

GS Dương Quảng Hàm và di sản của một nếp nhà - 21
Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Giáo dục

Xem tất cả →