Từ thực tế tham gia thỉnh giảng tại một số trường đại học trên địa bàn Hà Nội, tôi nhận thấy việc khơi dậy tinh thần phản biện ở sinh viên là một yêu cầu đáng quan tâm. Một nền giáo dục muốn đào tạo những con người có khả năng sáng tạo phải bắt đầu từ việc khuyến khích họ suy nghĩ độc lập.

Trong những lần lên lớp, tôi thường dành thời gian trao đổi với sinh viên về những vấn đề có thể nhìn nhận từ nhiều góc độ, mong các em biết đặt câu hỏi, thậm chí phản bác quan điểm của người dạy khi có đủ căn cứ. Thế nhưng, không phải lúc nào sinh viên cũng sẵn sàng tranh luận.
Từ trải nghiệm này, tôi nhận ra sinh viên không thể hình thành tư duy phản biện chỉ bằng việc được yêu cầu phải có năng lực đó. Tư duy này cần được hướng dẫn, thực hành và bồi đắp trong suốt quá trình học tập.
Phản biện không phải để phủ nhận, mà để hiểu sâu hơn
Trong đời sống, phản biện đôi khi bị hiểu thành việc tìm cách bác bỏ quan điểm của người khác, hoặc chống đối… Cách hiểu này chưa đầy đủ và có thể khiến người học e ngại khi tham gia tranh luận.
Phản biện trước hết là khả năng xem xét một nhận định bằng kiến thức, lý lẽ và chứng cứ. Người có tư duy phản biện không nhất thiết phải đưa ra quan điểm đối lập. Họ có thể đồng tình, nhưng phải giải thích được vì sao đồng tình, có thể không đồng ý, nhưng cần chỉ ra điểm chưa hợp lý bằng căn cứ xác đáng.
Trong một giờ học về pháp luật, sinh viên trình bày chính xác nội dung một quy định mới chỉ là yêu cầu cơ bản. Nếu giảng viên đặt câu hỏi vì sao pháp luật lựa chọn cách điều chỉnh đó, quy định đang bảo vệ lợi ích nào, hoặc có thể phát sinh khó khăn gì khi áp dụng, người học buộc phải vận dụng kiến thức để phân tích sâu hơn. Qua tranh luận, kiến thức được hiểu thấu đáo và khả năng lập luận cũng dần hình thành.
Giá trị của phản biện nằm ở quá trình đó, người học nhận ra rằng muốn bảo vệ một kết luận phải có căn cứ. Để bác bỏ một nhận định phải chỉ ra được điểm thiếu thuyết phục. Qua tranh luận, kiến thức được hiểu sâu hơn và khả năng lập luận cũng dần hình thành.
Người thầy phải tạo cơ hội để sinh viên dám nghĩ khác
Tôi cho rằng vai trò của giảng viên có ý nghĩa quyết định trong việc khơi dậy tinh thần phản biện. Không thể chỉ yêu cầu sinh viên mạnh dạn phát biểu rồi coi sự im lặng là biểu hiện của thái độ học tập thụ động.
Có nhiều lý do khiến người học ngại tranh luận: chưa đủ kiến thức, thiếu tự tin, sợ trả lời sai trước bạn bè, hoặc đã quen với việc ghi nhớ đáp án hơn là tự xây dựng lập luận. Thầy cô cần hiểu những trở ngại ấy để chọn cách tiếp cận phù hợp.
Thay vì hỏi chung chung “Các em có ý kiến gì không?”, giảng viên có thể đưa ra một tình huống cụ thể, yêu cầu sinh viên lựa chọn phương án giải quyết và giải thích lý do.

Giảng viên cũng có thể tổ chức thảo luận theo nhóm, giao cho mỗi nhóm bảo vệ một phương án, sau đó yêu cầu các nhóm đổi vai. Khi phải tìm lý lẽ cho quan điểm đối lập, người học sẽ có cơ hội nhận ra những điểm chưa đầy đủ trong lập luận ban đầu của mình. Với sinh viên ít nói, việc dành vài phút cho các em viết ý kiến ra giấy trước khi trao đổi sẽ giúp giảm áp lực đáng kể.
Tôi đặc biệt coi trọng thái độ của người thầy trước những ý kiến khác biệt. Nếu sinh viên nhận thấy giảng viên chỉ hài lòng khi các em đồng tình với mình, lời khuyến khích phản biện sẽ khó phát huy tác dụng.
Ngược lại, khi người thầy sẵn sàng xem xét một lập luận khác, thậm chí thừa nhận cách giải thích của sinh viên có điểm hợp lý hơn, người học sẽ hiểu rằng tranh luận là một phần bình thường của hoạt động khoa học.
Tôn trọng người thầy không có nghĩa là từ bỏ chính kiến. Khuyến khích sinh viên nghĩ khác cũng không làm giảm vai trò của giảng viên. Người thầy vẫn là người định hướng, giúp sinh viên phân biệt giữa nhận định có căn cứ và ý kiến thiếu cơ sở.
Từ những cuộc tranh luận nhỏ đến năng lực tư duy độc lập
Tư duy phản biện cần được rèn luyện thường xuyên, bắt đầu từ những câu hỏi gần gũi và tăng dần mức độ phức tạp. Sinh viên năm nhất có thể tập chỉ ra điểm mạnh, điểm yếu của hai phương án; những năm tiếp theo sẽ phân tích tình huống thực tế, đánh giá chứng cứ và bảo vệ quan điểm trước các ý kiến phản đối.
Điều quan trọng là sinh viên phải có cơ hội thực hành. Trong học phần pháp luật, thay vì chỉ yêu cầu học thuộc quy định, giảng viên có thể giao sinh viên nhận xét một bản án đã công bố, so sánh các cách giải thích luật. Người học phải phân biệt được đâu là dữ kiện, đâu là nhận định và đâu là kết luận rút ra từ dữ kiện đó.

Cách học này không phủ nhận kiến thức nền tảng; trái lại, muốn phản biện chất lượng, sinh viên càng phải nắm chắc kiến thức cơ bản. Không có hiểu biết, phản biện dễ biến thành tranh cãi cảm tính, không có chứng cứ, quan điểm dù được trình bày tự tin vẫn khó thuyết phục.
Vì vậy, khâu đánh giá kết quả học tập cũng cần coi trọng năng lực lập luận. Một bài làm có kết luận khác giảng viên vẫn xứng đáng đạt điểm cao nếu sử dụng đúng kiến thức, chứng cứ tin cậy và phương pháp phân tích hợp lý. Ở chiều ngược lại, sinh viên cũng phải học cách tiếp nhận phản biện và điều chỉnh nhận định khi có căn cứ thuyết phục hơn, tránh rơi vào sự cố chấp.
Nuôi dưỡng phản biện là đầu tư cho tương lai đất nước
Khi khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) thay đổi nhanh chóng, giáo dục đại học càng phải quan tâm đến khả năng tự suy nghĩ của người học.
Ngày nay, sinh viên có thể tìm kiếm thông tin, tổng hợp tài liệu và nhận được những câu trả lời khá hoàn chỉnh chỉ trong thời gian ngắn. Nhưng một câu trả lời mạch lạc chưa chắc đã chính xác. Nếu thiếu khả năng kiểm tra nguồn, đánh giá chứng cứ và phát hiện những suy luận chưa hợp lý, người học có thể tiếp nhận thông tin mà không thực sự hiểu vấn đề.
Một kỹ sư cần biết đặt câu hỏi trước phương án kỹ thuật chưa phù hợp; một bác sĩ phải biết đánh giá chứng cứ khoa học; một luật gia cần phát hiện được bất cập của quy định pháp luật; và người làm quản lý phải biết lắng nghe ý kiến trái chiều trước khi ra quyết định. Những năng lực này cần được nuôi dưỡng ngay từ giảng đường, gắn liền với đổi mới phương pháp dạy học và xây dựng văn hóa đối thoại trong các hội đồng khoa học.

Từ trải nghiệm thỉnh giảng, điều tôi luôn mong sinh viên không chỉ lắng nghe mà còn chủ động đặt câu hỏi. Khi một em nói “Thưa thầy, em có cách nhìn khác”, điều tôi chờ đợi là những lý lẽ có thể khiến cả người dạy và người học cùng suy nghĩ thêm.
Một ý kiến khác biệt chưa chắc đã đúng. Nhưng nếu được xem xét công bằng, nó có thể mở ra một cuộc trao đổi có ích, giúp người học hiểu sâu hơn và người thầy nhìn lại cách giải thích của mình.
Nuôi dưỡng tư duy phản biện không phải để tạo ra những người luôn phản đối, mà để hình thành những con người biết suy nghĩ độc lập, tôn trọng sự thật và có trách nhiệm với chính kiến của mình. Đó là một trong những giá trị bền vững mà giáo dục đại học cần trao cho mỗi sinh viên trước khi các em bước vào cuộc sống.