"COPD khiến người bệnh dần mất khả năng tự chủ trong sinh hoạt, là bệnh cần điều trị lâu dài nhưng nhiều trường hợp đến bệnh viện khi chức năng phổi đã suy giảm đáng kể", PGS.TS.BS Phan Thu Phương, Viện trưởng Viện Hô hấp, Bệnh viện Bạch Mai, chia sẻ nhân Ngày Thế giới phòng, chống bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận COPD là nguyên nhân tử vong thứ ba tại Việt Nam, với khoảng 25.000 ca tử vong mỗi năm. Đây là bệnh hô hấp mạn tính đặc trưng bởi tình trạng giới hạn luồng khí thở kéo dài, liên quan đến những bất thường ở đường thở hoặc phế nang. Bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng phổi, khả năng vận động, lao động và chất lượng cuộc sống.
COPD thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm. Người bệnh có thể ho, khạc đờm kéo dài nhưng cho rằng đó là hậu quả bình thường của việc hút thuốc lá, thuốc lào. Khi khó thở, họ thường tự điều chỉnh nhịp sinh hoạt, hạn chế vận động để thích nghi khiến các dấu hiệu bệnh dễ bị bỏ qua.
COPD còn là bệnh có nhiều biến chứng và bệnh lý đồng mắc. Theo PGS Phương, hơn 50% người bệnh có ít nhất một bệnh lý đi kèm, trong đó bệnh tim mạch chiếm tỷ trọng đáng kể. Các bệnh lý này có thể làm tăng nguy cơ biến cố và tử vong. Vì vậy việc quản lý COPD cần đi kèm theo dõi sức khỏe tim mạch và các bệnh đồng mắc, đặc biệt trong và sau đợt cấp.
Nhóm cần đặc biệt lưu ý là người trên 40 tuổi, có tiền sử hút thuốc hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói bụi, hóa chất, ô nhiễm không khí, khói bếp, kèm các triệu chứng hô hấp mạn tính như ho và khạc đờm kéo dài. Khó thở khi gắng sức cũng là dấu hiệu đáng cảnh giác. Ho, khạc đờm hay khó thở đơn thuần không đủ để xác định COPD. Phim X-quang phổi cũng không thể thay thế xét nghiệm chức năng hô hấp. Hô hấp ký là phương pháp quan trọng để xác định tình trạng tắc nghẽn luồng khí, kết hợp với đánh giá triệu chứng và tiền sử phơi nhiễm.
Nhiều người có tâm lý ngại đến bệnh viện, tự điều trị tại nhà hoặc trì hoãn tìm kiếm trợ giúp khi triệu chứng trở nặng. Điều này có thể khiến bệnh diễn biến nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng. Vì vậy, người có yếu tố nguy cơ và biểu hiện nghi ngờ cần đến cơ sở y tế để khám, đo chức năng hô hấp. Phát hiện bệnh sớm giúp bác sĩ có hướng can thiệp phù hợp, kiểm soát triệu chứng, hạn chế suy giảm chức năng phổi và giảm nguy cơ đợt cấp.

Cần quản lý COPD liên tục từ y tế cơ sở
TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế, cho hay COPD là bệnh mạn tính có tỷ lệ mắc và tử vong tương đối cao, ảnh hưởng lớn đến sức lao động và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Đây là bệnh mạn tính cần theo dõi suốt đời, việc chăm sóc không thể chỉ tập trung vào những đợt người bệnh nhập viện. Vì vậy, y tế cơ sở, gồm trạm y tế và phòng khám, cần giữ vai trò quan trọng trong phát hiện người có nguy cơ, sàng lọc triệu chứng nghi ngờ, chuyển tuyến chẩn đoán và theo dõi người bệnh sau khi có phác đồ điều trị.
Tuy nhiên, để thực hiện hiệu quả, các cơ sở này cần được bảo đảm nhân lực, trang thiết bị, thuốc điều trị và hỗ trợ chuyên môn thường xuyên. Máy đo chức năng hô hấp hiện chưa phổ biến tại nhiều cơ sở y tế, trong khi đây là phương tiện quan trọng để xác định COPD. Các bệnh viện chuyên khoa cần tăng cường đào tạo, hỗ trợ hội chẩn từ xa và hướng dẫn cán bộ y tế cơ sở quản lý, giáo dục sức khỏe cho người bệnh.
Ở góc độ chính sách, TS Khoa cho rằng cần hoàn thiện hành lang pháp lý, phát triển nhân lực, bảo đảm nguồn cung thuốc ổn định và tăng cường chi trả bảo hiểm y tế. Điều trị COPD kéo dài có thể tạo gánh nặng tài chính, khiến người bệnh dễ gián đoạn nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp.
PGS Phương cho hay mục tiêu điều trị COPD không chỉ là giảm ho, giảm khó thở mà còn kiểm soát bệnh lâu dài, duy trì khả năng vận động và hạn chế các đợt cấp. Bên cạnh điều trị bằng thuốc, người bệnh cần cai thuốc lá, hạn chế tiếp xúc với khói bụi và hóa chất, tiêm vaccine phòng các bệnh nhiễm trùng hô hấp theo khuyến cáo. Duy trì vận động phù hợp và tham gia phục hồi chức năng hô hấp cũng giúp cải thiện thể lực, khả năng gắng sức và chất lượng cuộc sống.