Doanh nghiệp không cần khởi đầu bằng một dự án lớn mà có thể rà soát hoạt động hiện tại, ưu tiên yêu cầu thiết thực từ khách hàng và cải thiện dần bằng dữ liệu có thể kiểm chứng.
ESG là gì và vì sao doanh nghiệp SME cũng cần quan tâm?
ESG là khung đánh giá các vấn đề môi trường, xã hội và quản trị trong hoạt động doanh nghiệp. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), việc bắt đầu từ những rủi ro vận hành và yêu cầu thực tế của đối tác giúp ESG trở thành công cụ quản lý, không phải một bộ hồ sơ chỉ để đối phó.
3 trụ cột gắn với hoạt động hàng ngày
E (Môi trường) tập trung vào cách doanh nghiệp sử dụng năng lượng, nước và nguyên liệu, quản lý chất thải, phát thải khí nhà kính và tuân thủ quy định môi trường. Chẳng hạn, cơ sở sản xuất có thể theo dõi lượng điện tiêu thụ theo tháng, kiểm tra điểm thất thoát nước hoặc ghi nhận nhiên liệu dùng cho thiết bị. Đây là nền tảng để nhận diện lãng phí và xác định chỗ cần cải thiện.
S (Xã hội) liên quan đến điều kiện làm việc, sức khỏe và an toàn nghề nghiệp, quyền con người, trách nhiệm với cộng đồng và cách quản lý chuỗi cung ứng. Với một doanh nghiệp nhỏ, việc rà soát quy trình an toàn, thực hiện đúng nghĩa vụ với người lao động và duy trì đối thoại thường xuyên là những điểm khởi đầu thiết thực. Các nội dung về chính sách lao động và an sinh có thể tham khảo trong chuyên mục Lao động - Việc làm của Dân trí.
G (Quản trị) bao gồm minh bạch thông tin, quản lý rủi ro, phòng chống tham nhũng, kiểm soát xung đột lợi ích và tuân thủ pháp luật. Một doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc quy định rõ ai phê duyệt chi phí, lưu giữ chứng từ đầy đủ và thiết lập cách tiếp nhận phản ánh của nhân viên, nhà cung cấp hoặc khách hàng.
ESG không phải chứng nhận duy nhất
Không có “tiêu chuẩn ESG” duy nhất áp dụng cho mọi doanh nghiệp theo cách một số người hình dung về tiêu chuẩn quản lý chất lượng. ESG là khung quản trị và đánh giá; doanh nghiệp có thể tham chiếu các bộ nguyên tắc, tiêu chuẩn báo cáo hoặc yêu cầu riêng của khách hàng, tùy ngành nghề, quy mô và mục đích sử dụng thông tin.
Hai nguồn tham chiếu thường được nhắc đến là GRI Standards và IFRS S1, IFRS S2. GRI hỗ trợ tổ chức nhận diện và báo cáo các tác động lên kinh tế, môi trường và con người; IFRS S1 và S2 đặt trọng tâm vào thông tin bền vững và khí hậu hữu ích cho người sử dụng báo cáo tài chính.
IFRS S1 và S2 có hiệu lực với kỳ báo cáo năm bắt đầu từ ngày 1/1/2024, nhưng việc có bắt buộc áp dụng hay không còn phụ thuộc quyết định của cơ quan có thẩm quyền tại từng khu vực. Doanh nghiệp không nên suy ra rằng mọi SME tại Việt Nam đều phải lập báo cáo theo hai chuẩn này.

Bắt đầu từ đâu: Xác định yêu cầu và chọn khung tham chiếu
Trước khi lập kế hoạch, doanh nghiệp cần biết ai đang yêu cầu thông tin ESG và vấn đề nào ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động. Bảng dưới đây giúp định hướng việc rà soát ban đầu; đây là danh mục tham khảo, không phải bảng điểm hay chứng nhận.
Bảng rà soát ESG ban đầu cho doanh nghiệp vừa và nhỏ
Trụ cột hoặc công việc
Nội dung cần kiểm tra
Dữ liệu, hồ sơ có thể rà soát
E - Năng lượng, phát thải
Điện, nhiên liệu và nguồn phát thải trực tiếp hoặc gián tiếp có được theo dõi không?
Hóa đơn điện, nhiên liệu, dữ liệu vận hành; phạm vi phát thải Scope 1, 2 và 3 khi phù hợp
E - Nước, chất thải, tài nguyên
Nước và nguyên liệu được dùng ở công đoạn nào? Chất thải được quản lý ra sao?
Hóa đơn nước, định mức nguyên liệu, hồ sơ chất thải và thủ tục môi trường liên quan
S - Lao động, an toàn
Điều kiện làm việc, sức khỏe và an toàn nghề nghiệp đã được rà soát chưa?
Hồ sơ lao động, quy trình an toàn, ghi nhận sự cố, tài liệu đào tạo và phản ánh
S - Chuỗi cung ứng, quyền con người
Khách hàng có yêu cầu truy xuất nguồn gốc hoặc thông tin về nhà cung cấp không?
Danh sách nhà cung cấp, hợp đồng, tiêu chí lựa chọn và hồ sơ truy xuất
G - Minh bạch, kiểm soát
Quyền phê duyệt, quản trị rủi ro và xử lý xung đột lợi ích có rõ ràng không?
Quy chế nội bộ, sổ sách kế toán, chứng từ và quy trình xử lý khiếu nại
Hệ thống sẵn có
Doanh nghiệp đã có quy trình hoặc chứng nhận nào có thể tích hợp?
Tài liệu ISO 9001, ISO 14001, ISO 45001 và hồ sơ đánh giá hiện hành
Yêu cầu bên ngoài
Khách hàng, ngân hàng hoặc đối tác cần dữ liệu nào, theo mẫu và thời điểm nào?
Bảng hỏi nhà cung cấp, điều khoản hợp đồng, yêu cầu công bố hoặc hồ sơ tài chính
Chọn công cụ theo mục đích, không chạy theo tên gọi
Doanh nghiệp nhỏ và vừa triển khai tiêu chuẩn ESG nên xác định trước mình cần làm gì: cải thiện vận hành, đáp ứng bảng hỏi của khách hàng, chuẩn hóa công bố tác động hay cung cấp thông tin về rủi ro bền vững cho bên cấp vốn.
Mục tiêu khác nhau sẽ dẫn đến lựa chọn chỉ số, dữ liệu và cách báo cáo khác nhau. Việc thu thập quá nhiều chỉ số không gắn với quyết định thực tế khiến đội ngũ tốn công mà khó tạo ra cải thiện.
Nếu doanh nghiệp đã vận hành hệ thống ISO 9001 về chất lượng, ISO 14001 về môi trường hoặc ISO 45001 về an toàn và sức khỏe nghề nghiệp, hãy xem xét khả năng tận dụng hồ sơ, quy trình kiểm soát và hoạt động đánh giá sẵn có. Các hệ thống đó có thể hỗ trợ một phần công việc, nhưng không tự động đồng nghĩa doanh nghiệp đã đáp ứng toàn bộ nội dung ESG.
Với báo cáo tác động rộng hơn, GRI cung cấp các tiêu chuẩn phổ quát, theo ngành và theo chủ đề; còn IFRS S1 và S2 hướng đến công bố thông tin bền vững liên quan đến triển vọng doanh nghiệp và khí hậu. Có thể tham khảo từng khung để xác định nội dung phù hợp, nhưng cần kiểm tra yêu cầu hiện hành của khách hàng, nhà đầu tư và cơ quan quản lý liên quan trước khi cam kết tuân thủ một chuẩn cụ thể.
Lộ trình 5 bước triển khai ESG cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong thực tế
Một lộ trình khả thi để triển khai ESG cho doanh nghiệp nhỏ và vừa gồm 5 bước: đánh giá hiện trạng, tận dụng hệ thống có sẵn, ưu tiên yêu cầu của khách hàng, lập kế hoạch tài chính và tìm hiểu nguồn vốn xanh. Mỗi bước nên tạo ra một đầu việc, người phụ trách và hồ sơ theo dõi cụ thể, thay vì dừng ở tuyên bố mục tiêu chung.
Bước 1: Đánh giá thực trạng. Lập nhóm phụ trách gồm người hiểu vận hành, nhân sự, tài chính và môi trường nếu có. Đối chiếu hoạt động hiện tại với yêu cầu của khách hàng hoặc khung tham chiếu phù hợp; ghi rõ nội dung nào đã có dữ liệu, nội dung nào chưa được kiểm soát và khoảng cách nào có thể gây rủi ro hoặc ảnh hưởng đến đơn hàng. Đừng bắt đầu bằng một danh sách chỉ số dài nếu doanh nghiệp chưa biết dữ liệu đó sẽ được dùng để quyết định điều gì.
Ví dụ, một nhà cung cấp nhận bảng hỏi về tiêu thụ điện, an toàn lao động và truy xuất nguyên liệu có thể đánh dấu ba nội dung này là ưu tiên trước. Việc ưu tiên phải dựa trên yêu cầu thực tế, không chỉ vì một chủ đề đang được nhắc đến nhiều trên thị trường.
Bước 2: Tận dụng hệ thống sẵn có. Kiểm kê quy trình, biểu mẫu, hồ sơ đào tạo và hoạt động kiểm tra đã vận hành. Nếu doanh nghiệp có ISO 14001, có thể rà soát các dữ liệu môi trường đang theo dõi; nếu đã có ISO 45001, xem xét nội dung liên quan đến an toàn nghề nghiệp. Mục tiêu là kết nối dữ liệu và trách nhiệm hiện hữu với kế hoạch ESG, tránh lập thêm biểu mẫu trùng lặp mà không cải thiện cách quản lý.
Bước 3: Ưu tiên yêu cầu từ khách hàng. Phân loại yêu cầu theo mức độ ảnh hưởng đến việc duy trì đơn hàng, tính cấp thiết và khả năng thực hiện. Nếu đối tác hỏi về an toàn lao động và phát thải, hãy làm rõ họ cần thông tin nào, kỳ dữ liệu nào, bằng chứng gì và có biểu mẫu riêng hay không. Một yêu cầu cụ thể từ khách hàng thường giúp doanh nghiệp chọn đúng việc để làm trước, thay vì cố hoàn thành mọi chủ đề ESG cùng lúc.
Bước 4: Lập kế hoạch tài chính. Tách các hoạt động ít tốn nguồn lực, như chuẩn hóa hồ sơ và phân công người ghi nhận dữ liệu, khỏi hạng mục cần đầu tư như cải tiến thiết bị, đánh giá độc lập hoặc chứng nhận. Gắn từng khoản dự kiến với mục tiêu và thời gian thực hiện để ban lãnh đạo có thể xem xét theo kế hoạch dài hạn, thay vì phát sinh chi phí đột ngột.
Bước 5: Tìm hiểu nguồn vốn xanh. Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể khảo sát tín dụng xanh hoặc khoản vay gắn với mục tiêu bền vững, nhất là khi dự án hướng đến tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải hoặc sử dụng công nghệ sạch. Điều kiện cụ thể phụ thuộc bên cho vay và chương trình, vì vậy cần kiểm tra trực tiếp. Muốn chứng minh tiến độ, doanh nghiệp nên chuẩn bị dữ liệu nền, mục tiêu cải thiện và hồ sơ ghi nhận kết quả.
Lộ trình 5 bước này cũng được khuyến nghị cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong các hướng dẫn thực hành gần đây.

Mẹo thực hiện bền vững và sai lầm cần tránh
ESG có thể bắt đầu bằng việc thực hiện đúng quy định, đo lường những gì doanh nghiệp đang sử dụng và làm rõ cách ra quyết định. Cách triển khai ESG phù hợp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa là cải tiến liên tục, có bằng chứng và gắn với công việc hằng ngày; không phải đưa ra tuyên bố rộng hơn năng lực kiểm chứng.
Biến dữ liệu thành việc quản lý thường xuyên
Theo kinh nghiệm tư vấn của các chuyên gia thuộc Hội đồng cấp cao Diễn đàn ESG Việt Nam do Báo Dân trí khởi xướng và tổ chức từ năm 2024, doanh nghiệp nên giao trách nhiệm ghi nhận dữ liệu cho bộ phận đang trực tiếp tạo ra dữ liệu đó: vận hành theo dõi điện, nước và nguyên liệu; nhân sự quản lý hồ sơ lao động và đào tạo an toàn; kế toán lưu chứng từ và hỗ trợ chuẩn hóa thông tin quản trị. Người điều phối ESG có thể tổng hợp, nhưng không nên trở thành người duy nhất nắm toàn bộ dữ liệu.
Hãy thống nhất cách ghi nhận trước khi đặt mục tiêu. Chẳng hạn, nếu muốn giảm điện tiêu thụ, doanh nghiệp cần lưu dữ liệu hóa đơn theo kỳ và xác định phạm vi hoạt động được tính; nếu muốn cải thiện an toàn, cần có quy trình ghi nhận sự cố và biện pháp khắc phục. Mục tiêu không có đường cơ sở sẽ khó cho biết kết quả thay đổi ra sao.
Với yếu tố xã hội, đừng chỉ coi việc có nội quy là đã hoàn thành. Cần rà soát việc thực thi, kênh tiếp nhận phản ánh và cách doanh nghiệp xử lý vấn đề phát sinh. Để theo dõi cập nhật chính sách liên quan đến người lao động, có thể đối chiếu thông tin tại chuyên mục Lao động - Việc làm của Dân trí và văn bản từ cơ quan có thẩm quyền.
Tránh triển khai hình thức và tuyên bố quá mức
Sai lầm phổ biến là xem ESG như một dự án riêng của phòng truyền thông, mua phần mềm trước khi xác định dữ liệu cần quản lý hoặc sao chép nguyên bộ chỉ số của doanh nghiệp lớn. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, các cách làm này có thể tạo thêm việc hành chính mà không giải quyết được điểm nghẽn trong sản xuất, lao động hay kiểm soát nội bộ.
Một sai lầm khác là công bố mục tiêu hoặc thành tích chưa có hồ sơ chứng minh. Trước khi đưa thông tin ra bên ngoài, cần lưu nguồn dữ liệu, cách tính, phạm vi và người chịu trách nhiệm rà soát. Nếu số liệu còn thiếu, nên ghi rõ giới hạn và kế hoạch hoàn thiện, không trình bày ước tính như kết quả đã được xác nhận.
Cuối cùng, đừng coi việc triển khai ESG là đạt được một lần rồi kết thúc. Yêu cầu từ khách hàng, rủi ro trong chuỗi cung ứng và khả năng thu thập dữ liệu có thể thay đổi. Doanh nghiệp nên rà soát định kỳ các ưu tiên, xem mục tiêu nào đã đạt, biện pháp nào chưa hiệu quả và có cần điều chỉnh kế hoạch hay không. Thực hành ESG có thể khởi đầu từ những việc căn bản như tuân thủ pháp luật lao động, sử dụng điện nước hợp lý và minh bạch sổ sách.
Nguồn tham khảo:
- ESG cho doanh nghiệp nhỏ và vừa: Gỡ khó từ tư duy đến thực tiễn vận hành, Cục Công nghiệp - Bộ Công Thương, xuất bản ngày 25/8/2026
- The global standards for sustainability impacts, Global Reporting Initiative (GRI).