Hai đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner ngày 12/11 gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Moskva rồi tới Ireland gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky vào tối cùng ngày. Đây là hoạt động ngoại giao con thoi của Mỹ nhằm tìm lối chấm dứt cuộc chiến kéo dài gần 5 năm.
Tổng thống Zelensky ngày 13/11 tiết lộ phía Mỹ nêu ý tưởng Ukraine từ bỏ vùng Donbass để được gia nhập NATO. Theo ông, hai đặc phái viên Mỹ đã đưa ra đề xuất này trong vòng đàm phán giữa Ukraine và Nga tại Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), do Mỹ làm trung gian, đầu tuần trước.
Cây viết Priyanka Shankar của Al Jazeera mô tả đề xuất này là lần đầu tiên yêu cầu từ Nga và mong muốn của Ukraine được đưa vào cùng một khuôn khổ trao đổi, mở ra cơ hội để gỡ nút thắt chính trong tiến trình chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, phương án cũng khiến cả ba bên đối mặt với những lựa chọn khó khăn.

Khi được hỏi về ý tưởng trên, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov ngày 16/11 không xác nhận hay phủ nhận. "Chúng tôi cho rằng việc tiết lộ các chi tiết trong những cuộc thảo luận giữa Nga và phía Mỹ là không phù hợp vì có thể ảnh hưởng đến tiến trình hòa bình", ông nói.
Ian Lesser, chuyên gia tại viện chính sách GMFUS, trụ sở ở Washington, cho rằng nếu thông tin về đề xuất chính xác thì đây là động thái đáng chú ý, vì Mỹ đã công khai thể hiện một quan điểm vốn được thảo luận từ lâu tại nước này. Đó là Ukraine cần sẵn sàng nhượng bộ lãnh thổ để đạt được thỏa thuận hòa bình.
Donbass gồm hai tỉnh Donetsk và Lugansk giàu tài nguyên, có lịch sử gắn với hoạt động khai khoáng và sản xuất, có ý nghĩa chiến lược trong cuộc xung đột. Nga tháng 9/2022 tuyên bố sáp nhập hai tỉnh ở Donbass cùng Kherson và Zaporizhzhia vào lãnh thổ, dù chưa kiểm soát hoàn toàn cả 4 tỉnh.
Ukraine hiện còn kiểm soát khoảng 1/4 tỉnh Donetsk cùng một vài vị trí ở Lugansk. Nga đã nhiều lần yêu cầu Ukraine rút quân khỏi toàn bộ Donbass và coi đây là điều kiện chính trên bàn đàm phán. Kiev bác bỏ khả năng từ bỏ Donbass, quyết tâm giữ các thành phố pháo đài ở phía tây tỉnh Donetsk và đề xuất "đóng băng chiến sự" theo tiền tuyến hiện tại, đồng nghĩa các lực lượng giữ nguyên vị trí.
"Đề xuất này chắc chắn hấp dẫn với Ukraine, nhưng khó hình dung khả năng Nga sẽ đồng ý. Một số thành viên NATO cũng sẽ hoài nghi về phương án", ông Lesser nói.
Đối với Ukraine, trở thành thành viên NATO là mục tiêu chiến lược từ lâu và Kiev đã nộp đơn xin gia nhập liên minh vào tháng 9/2022. Trong khi đó, Nga coi việc Ukraine gia nhập NATO là mối đe dọa an ninh, yêu cầu Kiev duy trì trạng thái trung lập và phi quân sự. Nga từng viện dẫn tham vọng gia nhập NATO của Ukraine là một lý do dẫn tới xung đột.
Sau khi đề xuất của Mỹ được đưa ra, Tổng thống Zelensky cho biết nếu Ukraine nhận được thỏa thuận hòa bình với các bảo đảm an ninh vững chắc, ông sẽ tổ chức trưng cầu dân ý để người dân quyết định việc có từ bỏ Donbass hay không.
"Nếu Mỹ cùng các đối tác NATO xác nhận những điều này, tôi sẽ hỏi người dân Ukraine rằng 'chúng ta có chấp nhận hay không'. Tôi không có quyền tự mình đưa ra quyết định đó. Chúng tôi cần những cam kết cụ thể, điều vẫn chưa xuất hiện", ông Zelensky nói.

Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị tại Đại học York, Anh cho rằng việc đưa cam kết kết nạp Ukraine vào NATO trong thỏa thuận hòa bình sẽ giúp nước này có được sự bảo vệ đáng kể nếu xung đột tái bùng phát trong tương lai.
"Trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump nhiều lần chỉ trích NATO, đề xuất này có thể được xem là tín hiệu cho thấy Mỹ tái khẳng định cam kết với liên minh. Tuy nhiên, vẫn còn câu hỏi liệu ông Trump có thể thuyết phục các đồng minh NATO khác ủng hộ hay không", ông Featherstone nói.
Cựu đại sứ Mỹ tại Ukraine William Taylor có chung quan điểm. Ông cho rằng Mỹ không thể tự đưa ra cam kết với Ukraine, bởi việc kết nạp NATO đòi hỏi sự đồng thuận của tất cả thành viên còn lại. Một số ủng hộ Ukraine gia nhập nhanh chóng, trong khi số khác lo ngại rủi ro an ninh và hệ quả trong quan hệ với Nga.
"Mọi quốc gia thành viên NATO đều có quyền đưa ra ý kiến. Phần lớn có thể sẽ đồng ý. Tuy nhiên, có thể vẫn có một vài thành viên không chấp thuận. Vì vậy, ở thời điểm này, đây chưa phải là một đề nghị chắc chắn", ông Taylor nói với CNN.
Tại hội nghị thượng đỉnh cuối năm 2024 ở Washington, các nước NATO ra tuyên bố chung khẳng định tương lai kết nạp Ukraine là "không thể đảo ngược", song chưa gửi lời mời gia nhập đến Kiev.
Theo Harry Nedelcu, chuyên gia địa chính trị tại Rasmussen Global, đề xuất của Mỹ là phép thử nhằm xác định Donbass quan trọng đến mức nào đối với Nga. Tuy nhiên, ông cho rằng các cuộc đàm phán gần đây tại UAE cho thấy Nga muốn nhiều hơn những nhượng bộ về lãnh thổ từ Ukraine.
"Nga muốn thảo luận về điều mà họ gọi là một cấu trúc an ninh châu Âu mới. Thực chất, đây là cách nói khác về việc Nga muốn có quyền phủ quyết đối với các vấn đề liên quan đến NATO", ông Nedelcu nói. "Tuy nhiên, mọi dấu hiệu đều cho thấy Nga sẽ không bao giờ chấp nhận việc Ukraine gia nhập NATO".

Kushner, con rể Tổng thống Trump, đã kêu gọi các bên giữ kín thông tin trong quá trình đàm phán nhạy cảm. Ông nhấn mạnh các bên đang tiến hành những cuộc "thảo luận riêng" nhằm tìm kiếm ý tưởng mới, kỳ vọng sẽ giúp hình thành các đề xuất mới hoặc tạo bước đột phá trong đàm phán.
"Hai bên đều hiểu rằng muốn chấm dứt chiến sự, họ cần tìm được tiếng nói chung và chấp nhận một số nhượng bộ. Họ đang nỗ lực đàm phán một cách nghiêm túc để tìm ra giải pháp", ông Kushner nói.