Tại Epping Forest, khu vực phía đông bắc London (Anh), một công trường 113 căn nhà phố hiện đại mang tên Carpenters Yard đang thành hình. Khác với cảnh tượng ngổn ngang thường thấy ở các dự án xây dựng, nơi đây hoàn toàn vắng bóng các thùng chứa phế thải khổng lồ.
Không một xe chở xà bần nào phải rời công trường để ra bãi chôn lấp. Gỗ và gạch từ các công trình cũ bị phá dỡ ngay trên khu đất được thu gom toàn bộ để tôn tạo cảnh quan. Các kiến trúc sư tính toán từng chi tiết kiến trúc dựa đúng theo kích thước vật liệu tiêu chuẩn của nhà sản xuất, hạn chế tối đa việc cưa cắt gây thừa thãi.
Theo Financial Times, đây là hình mẫu tiêu biểu cho làn sóng phát triển bất động sản không phát sinh chất thải, mở đường cho mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực xây dựng nhà ở.

Kỳ lạ những công trường nói không với xà bần
Đối với ngành xây dựng truyền thống, việc phát sinh chất thải từ lâu đã được xem như chi phí mặc định. Số liệu từ Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cho thấy, mỗi năm thế giới thải ra khoảng 2 tỷ tấn phế thải từ các hoạt động xây dựng và phá dỡ. Lượng phế thải khổng lồ này là một trong những nguyên nhân khiến ngành xây dựng đóng góp tới hơn 1/3 tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu.
Riêng tại Anh, năm 2022 ghi nhận tới 63 triệu tấn phế thải xây dựng không nguy hại, trong đó 3,6 triệu tấn bị tống thẳng ra các bãi chôn lấp. Lượng rác này tương đương với tải trọng của 144.000 xe tải hạng nặng nối đuôi nhau.
Ông Ben Spencer, đồng sáng lập gs8 - doanh nghiệp phát triển dự án Carpenters Yard cùng đơn vị kiến trúc Boehm Lynas - chia sẻ: "Nếu nhìn vào lượng chất thải phát sinh từ một công trường thông thường, con số đó thực sự đáng kinh ngạc". Theo ông, mối liên hệ giữa rác thải công trường và phát thải carbon là rất lớn, do đó việc siết chặt khâu vật liệu ngay từ đầu mang ý nghĩa sống còn.
Thực tế, theo Traders Union, phần lớn chủ đầu tư hiện nay thường đặt mua vật liệu vượt nhu cầu 5-15% để phòng ngừa hao hụt. Phần dư thừa này nhanh chóng trở thành phế liệu chỉ sau vài tuần thi công. Một nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng, việc tái sử dụng trực tiếp vật liệu giúp giảm khoảng 40% lượng phát thải gây nóng lên toàn cầu so với phương án đem đi tái chế công nghiệp.
Khai thác “mỏ vàng” ngay trong lòng đô thị
Nắm bắt được nghịch lý thừa mứa vật tư, các trung tâm thu hồi vật liệu tuần hoàn bắt đầu mọc lên. Tại London, trung tâm Tipping Point East ra đời như một mắt xích kết nối giữa các đơn vị phá dỡ và các chủ đầu tư mới.
Trung tâm này tiếp nhận toàn bộ vật liệu thừa như dầm thép, ván gỗ, kính và gạch từ những công trường lớn. Đổi lại, các nhà thầu chỉ phải trả mức phí xử lý thấp hơn tới 50% so với tiền nộp phạt hay chi phí chở ra bãi chôn lấp. Đội ngũ tại đây sau đó làm sạch, phân loại và bán lại cho các dự án xây dựng khác với giá mềm.
Ông Joel De Mowbray, nhà sáng lập đơn vị thiết kế Yes Make kiêm đồng sáng lập Tipping Point East, cho biết kho bãi của trung tâm hiếm khi trống chỗ. Đơn vị này từng tiếp nhận một lô hàng kính mới tinh nặng tới 40 tấn do nhà thầu đặt dư. "Nếu sử dụng vật liệu chất lượng tốt, về cơ bản chúng ta có thể tái sử dụng mọi thứ. Việc dựng một tòa nhà 3-5 tầng hoàn toàn bằng vật liệu cũ là điều nằm trong tầm tay", ông De Mowbray khẳng định.
Tại Đan Mạch, công ty kiến trúc Lendager thậm chí còn biến vật liệu cũ thành điểm nhấn bán hàng đắt khách. Dự án Resource Rows tại Copenhagen gồm 29 căn nhà và 63 căn hộ được hoàn thiện từ những bức tường gạch cắt nhỏ của các tòa nhà cũ quanh vùng, kết hợp với gỗ thừa từ công trường xây dựng tàu điện ngầm. Công trình không chỉ tạo nên diện mạo chắp ghép độc bản mà còn tiết kiệm được 463 tấn chất thải.
Kiến trúc sư Anders Lendager, người sáng lập công ty, gọi đây là phương thức khai thác "mỏ đô thị". Thay vì đào bới tài nguyên mới, các doanh nghiệp tận dụng ngay những nguồn vật liệu sẵn có ở địa phương. Thậm chí tại Oslo (Na Uy), đơn vị này còn cải tạo một bưu điện cũ thành khu nhà ở kết hợp tiện ích, giữ lại nguyên vẹn khối bê tông đồ sộ để tránh thải ra môi trường 25.000 tấn phế liệu.

Đòn bẩy kinh tế buộc thị trường đổi luật chơi
Dù mô hình tái sử dụng mang lại nhiều lợi ích, ngành xây dựng toàn cầu vốn có tính bảo thủ rất cao và tiến độ chuyển đổi trước đây diễn ra khá chậm chạp. Lý do là chi phí tháo dỡ, phân loại và kiểm định vật liệu cũ đôi khi tốn kém hơn mua mới. Tuy nhiên, bài toán tài chính hiện nay đang dần đảo chiều dưới sức ép từ chính sách quản lý.
Tại Anh, chính phủ đã tăng mạnh thuế đối với chất thải đưa đến bãi chôn lấp nhằm đạt mục tiêu chấm dứt hoàn toàn rác thải có thể tránh được vào năm 2050. Mức thuế áp dụng cho các loại vật liệu xây dựng không nguy hại như bê tông, gạch đá đã tăng hơn gấp đôi từ tháng 4, từ mức 4,05 bảng lên 8,65 bảng cho mỗi tấn. Cú hích thuế quan này khiến việc vứt bỏ xà bần trở nên đắt đỏ, buộc các nhà thầu phải tìm cách bán lại hoặc tái chế nếu không muốn biên lợi nhuận bị bào mòn.
Ở quy mô khu vực, Liên minh châu Âu (EU) đang đẩy nhanh tiến trình xây dựng thị trường chung cho vật liệu thứ cấp. Ủy viên phụ trách môi trường của EU, bà Jessika Roswall, dự kiến trình Đạo luật Kinh tế tuần hoàn mới lên Ủy ban châu Âu vào ngày 3/12 tới. Quy định này nằm trong lộ trình xây dựng nền kinh tế tuần hoàn toàn diện vào năm 2050, được củng cố bởi công cụ Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số (DPP) nhằm theo dõi nguồn gốc và khả năng tái sử dụng của vật liệu.
Nhiều quốc gia khác như Nhật Bản, Chile và Nigeria cũng đã ấn định các mốc thời gian cụ thể để loại bỏ phế thải công trình. Khi các chế tài tài chính ngày càng siết chặt, việc xây nhà không rác thải đang dần trở thành năng lực cạnh tranh để các nhà phát triển bất động sản sinh tồn trên thị trường.