Gia đình chỉ có hai mẹ con, từng đi bốc vác kiếm tiền trang trải cuộc sống
Trong những năm tháng còn là sinh viên tại TP.HCM, có một chàng trai thường xuyên học đến khoảng 2 giờ sáng. Ngoài thời gian trên giảng đường, anh còn nhận dạy kèm, thậm chí làm công việc bốc vác để có thêm tiền trang trải việc học. Ít ai ngờ rằng, nhiều năm sau, chàng sinh viên có hoàn cảnh khó khăn ấy lại trở thành giáo sư tại một trường đại học hàng đầu nước Mỹ, tham gia những dự án nghiên cứu nhận tổng cộng hàng chục triệu USD tài trợ. Nhân vật trong câu chuyện là Giáo sư Bùi Thanh Tân, hiện công tác tại Đại học Texas ở Austin (UT Austin), Mỹ.
Sinh ra và lớn lên tại Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ), chàng trai này có tuổi thơ không mấy dư dả. Gia đình chỉ có hai mẹ con, nguồn thu nhập chủ yếu đến từ công việc buôn bán nhỏ của mẹ. Trong hoàn cảnh ấy, việc học không đơn thuần là con đường tiếp cận tri thức mà còn gắn với mong muốn rất thực tế: có một công việc tốt, kiếm được tiền và đỡ đần người mẹ đã vất vả nuôi mình khôn lớn.
Ngay từ nhỏ, giáo sư Bùi Thanh Tân đã yêu thích môn Toán và thường xuyên tham gia các kỳ thi học sinh giỏi. Niềm yêu thích ấy theo anh đến những năm đại học, dù khi đó anh chưa từng nghĩ mình sẽ trở thành một nhà khoa học. Khi trúng tuyển Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP.HCM, anh lựa chọn ngành Khoa học máy tính, lĩnh vực đang thu hút sự quan tâm lớn của sinh viên thời bấy giờ. Những ngày đầu đại học, anh dành phần lớn thời gian cho việc học, thường xuyên thức đến khoảng 2 giờ sáng và duy trì kết quả xuất sắc trong hai năm đại cương.
Thế nhưng, sau đó, anh bất ngờ chuyển sang ngành Kỹ thuật hàng không, một lĩnh vực còn khá mới tại Việt Nam. Lý do ban đầu không phải vì giấc mơ nghiên cứu máy bay hay chinh phục bầu trời, mà bởi anh nghe nói ngành này có cơ hội kiếm tiền khá tốt. Dù vậy, chính lựa chọn có phần thực tế ấy lại mở ra một ngã rẽ quan trọng trong cuộc đời.
Trong quá trình học, giáo sư Bùi Thanh Tân hình thành một thói quen đặc biệt. Sau khi giải xong bài tập, thay vì dừng lại ở đáp án đúng, anh tiếp tục tự hỏi liệu có cách giải nào nhanh hơn, hiệu quả hơn hoặc đơn giản hơn hay không. Thói quen tưởng chừng nhỏ bé ấy về sau trở thành nền tảng trong tư duy nghiên cứu khoa học của anh.
PGS.TS Nguyễn Thiện Tống, người sáng lập bộ môn Kỹ thuật hàng không tại Đại học Bách khoa TP.HCM, từng đánh giá Bùi Thanh Tân là một trong hai sinh viên để lại ấn tượng đặc biệt nhất trong cuộc đời giảng dạy của ông. Trong ký ức của người thầy, Tân là sinh viên có hoàn cảnh rất khó khăn nhưng đặc biệt chăm chỉ, thông minh và tích cực tham gia thảo luận trên lớp.

Không chỉ học giỏi, anh còn phải làm thêm nhiều công việc để trang trải cuộc sống. Có thời điểm, ngoài việc dạy kèm, anh còn tranh thủ làm bốc vác trong quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp. Nhận thấy tiềm năng của học trò, PGS.TS Nguyễn Thiện Tống đã giới thiệu anh ứng tuyển chương trình học bổng liên kết giữa Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore) và Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), Mỹ.
Năm 2001, Bùi Thanh Tân nhận được học bổng thạc sĩ của chương trình này. Đây là bước ngoặt đưa chàng sinh viên từng phải làm thêm kiếm sống đến với môi trường đào tạo và nghiên cứu quốc tế. Sau khi hoàn thành chương trình thạc sĩ, anh tiếp tục lựa chọn con đường học thuật.
Năm 2004, anh được MIT nhận vào chương trình nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành Hàng không - Không gian với học bổng toàn phần. Anh là người từ Việt Nam đầu tiên nhận học bổng của chương trình cao học này. Tại MIT, môi trường học tập và nghiên cứu có tính cạnh tranh cao, anh duy trì kỷ luật làm việc nghiêm túc, thường là một trong những người đến phòng thí nghiệm sớm và rời đi muộn nhất.
Năm 2007, sau ba năm nghiên cứu, anh nhận bằng tiến sĩ chuyên ngành Động lực học chất lưu tính toán và tiếp tục làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại MIT. Từ một sinh viên chỉ mong có nghề nghiệp ổn định để giúp mẹ, Bùi Thanh Tân từng bước bước vào con đường nghiên cứu chuyên sâu về toán học, khoa học tính toán và kỹ thuật.
Trở thành giáo sư tại đại học danh tiếng của Mỹ, tham gia các dự án khoa học, nhận hơn 44 triệu USD tài trợ
Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ, Bùi Thanh Tân tiếp tục tìm kiếm lời giải cho những bài toán kỹ thuật phức tạp. Một trong những câu hỏi khiến anh trăn trở từ thời đại học là làm thế nào sử dụng các mô hình toán học để giải quyết những vấn đề thực tế trong kỹ thuật, thay vì chỉ dừng lại ở lý thuyết. Mối quan tâm ấy đưa anh đến Đại học Texas ở Austin, nơi có nhiều nhà khoa học hàng đầu trong lĩnh vực toán ứng dụng và khoa học tính toán.
Đáng chú ý, dù đã có bằng tiến sĩ của MIT, anh vẫn quyết định học lại nhiều môn toán nền tảng quan trọng. Mục tiêu là xây dựng nền tảng toán học chặt chẽ hơn, kết hợp với kiến thức kỹ thuật đã tích lũy. Năm 2013, anh gia nhập Khoa Kỹ thuật hàng không vũ trụ và cơ học của UT Austin với vị trí trợ lý giáo sư. Sau 12 năm làm việc tại đây, anh trở thành giáo sư chính thức, cấp bậc học thuật cao nhất trong hệ thống giáo sư của trường.
Giáo sư Bùi Thanh Tân hiện là giáo sư thuộc Khoa Kỹ thuật hàng không vũ trụ và cơ học, đồng thời giữ vai trò đồng giám đốc Trung tâm Học máy khoa học tại Viện Oden về Kỹ thuật và khoa học tính toán. Ông cũng được trao các vị trí giáo sư danh dự mang tên Marion E. Forsman và Paul D. & Betty Robertson Meek trong lĩnh vực kỹ thuật.
Trong hơn hai thập kỷ nghiên cứu, giáo sư Bùi Thanh Tân tập trung phát triển các mô hình toán học và thuật toán tính toán, phục vụ nhiều lĩnh vực như thiết kế máy bay, dự báo động đất, bão, năng lượng nhiệt hạch, chẩn đoán hình ảnh y khoa và thăm dò khoáng sản. Một trong những hướng nghiên cứu đáng chú ý của ông là công nghệ bản sao số, hay digital twin.
Hiểu đơn giản, bản sao số là mô hình kỹ thuật số mô phỏng một hệ thống hoặc đối tượng trong thế giới thực. Mô hình này có thể liên tục cập nhật dữ liệu để phản ánh tình trạng hoạt động và hỗ trợ dự báo những thay đổi có thể xảy ra. Chẳng hạn, đối với động cơ máy bay, bản sao số có thể giúp các kỹ sư theo dõi tình trạng thiết bị, dự báo thời điểm cần bảo dưỡng và đánh giá những phương án vận hành hiệu quả hơn.
Thay vì chỉ chờ đến khi động cơ gặp sự cố mới tiến hành sửa chữa, các mô hình dự báo có thể hỗ trợ phát hiện sớm nguy cơ hư hỏng, từ đó giúp giảm thời gian gián đoạn và nâng cao an toàn vận hành. Trong y học, công nghệ tương tự có tiềm năng hỗ trợ bác sĩ mô phỏng diễn biến bệnh, đánh giá những phương án điều trị và đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu. Với lĩnh vực động đất, các thuật toán có thể được sử dụng để suy luận đặc tính của lòng đất từ dữ liệu quan sát, hỗ trợ dự báo ảnh hưởng và đánh giá rủi ro.

Điểm đặc biệt trong nghiên cứu của giáo sư Bùi Thanh Tân là kết hợp các mô hình toán học, định luật vật lý với trí tuệ nhân tạo và học máy. Cách tiếp cận này hướng tới việc tạo ra những dự báo vừa có cơ sở khoa học, vừa đủ nhanh để phục vụ các tình huống thực tế.
Tính đến tháng 9/2026, các dự án do giáo sư Bùi Thanh Tân chủ trì và đồng chủ trì đã nhận tổng cộng hơn 44 triệu USD tài trợ từ nhiều cơ quan, quỹ nghiên cứu và doanh nghiệp lớn tại Mỹ.
Trong sự nghiệp, ông từng nhận giải NSF CAREER Award của Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ, đồng thời lọt vào vòng chung kết giải Gordon Bell, giải thưởng uy tín trong lĩnh vực tính toán hiệu năng cao. Dù có những cơ hội làm việc tại doanh nghiệp với mức thu nhập hấp dẫn, giáo sư Bùi Thanh Tân vẫn lựa chọn gắn bó với môi trường đại học và nghiên cứu khoa học.
Những năm gần đây, ông thường xuyên trở về Việt Nam để trao đổi học thuật, giới thiệu các hướng nghiên cứu mới và tìm kiếm cơ hội hợp tác với các đồng nghiệp trong nước. Ông cũng mong muốn góp phần đào tạo những nghiên cứu sinh trẻ, phát triển các nhóm nghiên cứu có khả năng kết nối với cộng đồng khoa học quốc tế.
Điều đáng chú ý là vị giáo sư ấy không cho rằng người trẻ nhất thiết phải sở hữu năng khiếu toán học vượt trội mới có thể theo đuổi khoa học tính toán. Theo ông, điều quan trọng là sự yêu thích toán học, lập trình, khả năng kiên trì và mong muốn giải quyết những vấn đề thực tế.
Từ chàng sinh viên từng học đến 2 giờ sáng, đi dạy kèm và làm bốc vác kiếm tiền, Bùi Thanh Tân đã trở thành giáo sư tại một trường đại học lớn của Mỹ, tham gia phát triển những công nghệ có tiềm năng ứng dụng trong hàng không, y tế và nhiều lĩnh vực khác. Hành trình ấy bắt đầu từ một mong muốn giản dị: học thật tốt để sau này có thể kiếm tiền, đỡ đần mẹ. Nhưng chính sự kiên trì và niềm yêu thích giải quyết những bài toán khó đã đưa ông đến một con đường vượt xa dự định ban đầu.