Những ứng dụng ít người biết của nọc độc bọ cạp
Bọ cạp thường được biết đến với khả năng gây ra những vết chích đau đớn, thậm chí đe dọa tính mạng con người. Tuy nhiên, một số hợp chất trong nọc độc của chúng lại có tiềm năng ứng dụng trong y học và nghiên cứu khoa học.

Đáng chú ý là chlorotoxin, một peptide được tìm thấy trong nọc độc bọ cạp tử thần (Leiurus quinquestriatus).
Nọc độc của loài này chứa hỗn hợp nhiều peptide và độc tố thần kinh có khả năng tác động đến hệ thần kinh. Người bị bọ cạp tử thần chích có thể gặp các triệu chứng nghiêm trọng, đặc biệt là trẻ nhỏ và những người có sức khỏe yếu. Trường hợp bị chích cần được đánh giá y tế kịp thời.
Một ứng dụng y tế của nọc độc bọ cạp là nghiên cứu, sản xuất huyết thanh kháng nọc. Trong quy trình này, một lượng nọc độc được sử dụng để kích thích cơ thể động vật tạo ra kháng thể. Các kháng thể sau đó được thu nhận, tinh chế để tạo thành huyết thanh có khả năng trung hòa độc tố.
Ngoài hướng nghiên cứu huyết thanh kháng nọc, các nhà khoa học còn quan tâm đến chlorotoxin trong nọc độc bọ cạp tử thần vì khả năng nhận diện một số cấu trúc trên tế bào u thần kinh đệm.
U thần kinh đệm (glioma) là nhóm khối u phát sinh từ các tế bào thần kinh đệm trong não và tủy sống. Trong đó, u nguyên bào thần kinh đệm là dạng ác tính, có khả năng xâm lấn mô não xung quanh, khiến việc điều trị gặp nhiều khó khăn.
Một thách thức trong phẫu thuật là xác định ranh giới giữa mô ung thư và mô não khỏe mạnh. Các tế bào ung thư có thể lan vào những vùng mô lân cận, khiến bác sĩ khó loại bỏ toàn bộ khối u mà không làm tổn thương các cấu trúc quan trọng của não.
Đây là hướng nghiên cứu mà chlorotoxin có thể phát huy tác dụng. Các nhà khoa học đã kết hợp peptide này với một phân tử phát huỳnh quang để tạo ra chất đánh dấu có khả năng làm nổi bật tế bào u thần kinh đệm. Nhờ đó, phẫu thuật viên có thêm công cụ nhận diện mô ung thư trong quá trình phẫu thuật.
Một hợp chất đang được nghiên cứu theo hướng này là tozuleristide (BLZ-100), được tạo ra bằng cách kết hợp chlorotoxin với chất phát huỳnh quang. Thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I đã đánh giá tính an toàn và khả năng hỗ trợ nhận diện khối u của hợp chất này ở bệnh nhân có khối u não.
Ngoài ứng dụng hỗ trợ phẫu thuật, chlorotoxin còn được nghiên cứu như một phương tiện đưa các tác nhân điều trị, chẳng hạn chất phóng xạ hoặc thuốc hóa trị, đến gần tế bào ung thư hơn.
Một số hợp chất trong nọc độc bọ cạp cũng được khảo sát về khả năng tác động đến quá trình phát triển và phân chia của tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm.
Dù vậy, phần lớn những ứng dụng kể trên vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu hoặc thử nghiệm lâm sàng, chưa trở thành phương pháp điều trị ung thư phổ biến.
Vì sao nọc độc bọ cạp tử thần lại đắt đỏ?
Nọc độc bọ cạp tử thần thường được nhắc đến với mức giá quy đổi khoảng 10-10,3 triệu USD/lít, khiến nó được xếp vào nhóm chất lỏng có giá trị rất cao. Tuy nhiên, đây không phải mức giá giao dịch phổ biến cho một lít nọc độc. Trên thực tế, nọc bọ cạp thường được thu thập, xử lý và bán với lượng rất nhỏ để phục vụ nghiên cứu.

Một trong những nguyên nhân khiến nọc độc có giá cao là sản lượng thu được mỗi lần rất thấp, trong khi quá trình khai thác đòi hỏi nhiều công sức và kỹ thuật.
Nọc độc bọ cạp được thu thập thủ công bằng các dụng cụ chuyên dụng. Người thực hiện phải giữ con vật đúng cách, sau đó kích thích tuyến nọc để thu lấy lượng dịch tiết ra. Sản lượng mỗi lần phụ thuộc vào loài, kích thước cá thể và phương pháp thu thập.
Với những loài bọ cạp có nọc độc nguy hiểm như bọ cạp tử thần, quá trình này còn tiềm ẩn rủi ro đối với người thực hiện. Nọc độc sau khi thu thập cũng cần được xử lý và bảo quản phù hợp để duy trì chất lượng, phục vụ các mục đích nghiên cứu.
Ngày nay, một trong những phương pháp lấy nọc được sử dụng là kích điện. Người nuôi sử dụng kẹp chuyên dụng để giữ bọ cạp, sau đó tạo xung điện có cường độ phù hợp nhằm kích thích con vật tiết nọc. Cách làm này cho phép thu thập nọc nhiều lần mà không nhất thiết phải giết chết bọ cạp.
Tuy nhiên, sau mỗi lần lấy nọc, bọ cạp cần thời gian để tái tạo lượng độc tố. Nếu khai thác quá thường xuyên, sản lượng có thể giảm và ảnh hưởng đến sức khỏe của con vật.
Tiến sĩ Arie van der Meijden, nhà sinh vật học tại Viện khoa học CIBIO-InBIO (Bồ Đào Nha), cho biết phương pháp kích điện có thể được sử dụng để thu thập nọc nhiều lần mà không gây hại cho bọ cạp nếu thực hiện đúng kỹ thuật.
Cận cảnh quá trình lấy nọc độc của bọ cạp tử thần (Video: Dingo).
Ông cũng cảnh báo một số người nuôi sử dụng dòng điện quá mạnh, khiến bọ cạp bị tổn thương nghiêm trọng. Theo nhà khoa học này, việc dùng điện áp cao đến mức làm bỏng hoặc thiêu cháy con vật là không cần thiết.
“Tôi đã từng thấy nhiều người lấy nọc độc bọ cạp bằng cách sử dụng điện áp rất cao, đến mức thiêu cháy con vật. Rõ ràng bọ cạp không đáng phải hứng chịu điều đó”, tiến sĩ Arie van der Meijden chia sẻ.
Bọ cạp tử thần (Leiurus quinquestriatus) phân bố tại các vùng khô hạn ở Bắc Phi và Trung Đông. Loài này thường ẩn náu dưới đá, trong các khe nứt hoặc những khu vực có thảm thực vật thưa thớt.
Bọ cạp tử thần có cơ thể màu vàng nhạt, giúp ngụy trang trên nền đất cát. Chúng chủ yếu hoạt động về đêm và săn các động vật không xương sống nhỏ, như côn trùng và các loài chân khớp khác.
Đây là một trong những loài bọ cạp có nọc độc mạnh, được giới khoa học quan tâm không chỉ vì mức độ nguy hiểm mà còn bởi các hợp chất có tiềm năng ứng dụng trong y học.