Một loài cá nước ngọt có nguồn gốc châu Á đang trở thành đối tượng được giới chức Mỹ đặc biệt quan tâm. Không chỉ có khả năng thích nghi với nhiều môi trường, sinh vật này còn sở hữu một đặc điểm khác thường: khi bị kích thích bởi tiếng động, chúng có thể bất ngờ phóng lên không trung, tạo ra những tình huống nguy hiểm cho người đi thuyền.
Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), những cá thể thuộc loài này có thể nhảy cao tới khoảng 3 m khỏi mặt nước. Hiện tượng thường xảy ra khi cá bị giật mình bởi tiếng động cơ tàu thuyền, tiếng động mạnh hoặc những tác động bất ngờ trong môi trường sống.

Đáng chú ý, khi xuất hiện với mật độ lớn, nhiều cá thể có thể đồng loạt lao khỏi mặt nước. Những con cá nặng hàng kilogram bất ngờ bay lên rồi rơi xuống thuyền, thậm chí va trực tiếp vào người, khiến việc di chuyển trên sông trở nên nguy hiểm.
Theo USGS, đã có những trường hợp người đi thuyền bị thương và phương tiện bị hư hỏng do va chạm với loài cá này. Tuy nhiên, khả năng phóng lên không trung chỉ là một trong những lý do khiến giới chức Mỹ lo ngại.
Vì sao Mỹ cấm nhập khẩu loài cá có thể phóng lên độ cao 3 m?
Sinh vật được nhắc đến là cá mè trắng , tên khoa học Hypophthalmichthys molitrix , còn gọi là silver carp. Đây là loài cá nước ngọt thuộc họ Cá chép, có nguồn gốc từ châu Á và được nuôi làm thực phẩm tại nhiều quốc gia.
Theo Cơ quan Cá và Động vật hoang dã Mỹ (USFWS), cá mè trắng có thể dài hơn 90 cm, thường đạt t rọng lượng khoảng 9 kg, trong khi những cá thể lớn có thể nặng trên 36 kg.
Đặc điểm nổi bật nhất của chúng là phản ứng nhảy mạnh khi bị giật mình. Theo USGS, cá mè trắng có thể phóng lên độ cao khoảng 3 m, t ương đương chiều cao của một căn phòng lớn.
Không giống những cú quẫy thông thường của nhiều loài cá, phản ứng này có thể xảy ra đồng loạt ở cả đàn. Khi tàu thuyền di chuyển qua khu vực có nhiều cá mè trắng, hàng chục cá thể có thể bất ngờ lao lên không trung.
Cơ quan USGS cho biết những cú va chạm với cá mè trắng có thể gây thương tích nghiêm trọng, đặc biệt khi tàu thuyền đang di chuyển ở tốc độ cao. Một số trường hợp còn ghi nhận thiệt hại đối với thiết bị và phương tiện.

Tuy nhiên, mối lo lớn hơn nằm ở khả năng xâm hại hệ sinh thái.
Cá mè trắng chủ yếu ăn thực vật phù du, sử dụng hệ thống lược mang để lọc thức ăn từ nước. Khi phát triển với số lượng lớn, chúng có thể tiêu thụ lượng đáng kể nguồn thức ăn vốn được nhiều loài thủy sinh bản địa sử dụng.
Theo USFWS, cá mè trắng được đưa vào Mỹ từ những năm 1970 nhằm phục vụ hoạt động nuôi trồng và kiểm soát thực vật phù du trong các hệ thống xử lý nước. Sau đó, một số cá thể thoát ra môi trường tự nhiên và dần hình thành quần thể tại nhiều hệ thống sông.
Hiện nay, loài cá này đã xuất hiện tại các lưu vực sông lớn như Mississippi, Missouri và Ohio. Sự phát tán của chúng khiến các cơ quan quản lý lo ngại về nguy cơ cạnh tranh nguồn thức ăn với những loài cá bản địa.
Trước tình trạng đó, ngày 9/8/2007, Mỹ chính thức đưa cá mè trắng vào danh sách động vật gây hại theo Đạo luật Lacey.
Theo USFWS, quy định này hạn chế nhập khẩu cá mè trắng sống, trứng còn khả năng phát triển, giao tử và con lai vào Mỹ nếu không có giấy phép phù hợp. Một số trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục, y tế hoặc trưng bày động vật có thể được xem xét cấp phép.
Cần lưu ý, đây không phải lệnh cấm tuyệt đối đối với mọi sản phẩm từ cá mè trắng. Quy định tập trung vào các dạng sinh vật sống hoặc vật liệu sinh sản có nguy cơ tiếp tục phát tán.
Đặc biệt, lệnh hạn chế nhập khẩu được ban hành nhằm bảo vệ hệ sinh thái và nguồn lợi thủy sản bản địa, chứ không chỉ xuất phát từ nguy cơ cá nhảy gây thương tích cho con người.
Trung Quốc từng sản xuất 3,86 triệu tấn loài cá này trong một năm
Trong khi Mỹ tìm cách ngăn chặn sự phát tán của cá mè trắng, tại Trung Quốc, đây lại là một trong những loài thủy sản được sản xuất với quy mô rất lớn.
Theo hồ sơ thị trường thủy sản Trung Quốc năm 2023 do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) công bố, sản lượng cá mè trắng của nước này đạt 3.860.380 tấn.
Con số tương đương khoảng 3,86 triệu tấn chỉ trong một năm, cho thấy vai trò đáng kể của loài cá này trong ngành thủy sản Trung Quốc.
Đáng chú ý, theo thống kê của FAO, cá mè trắng đứng thứ tư trong danh sách 10 nhóm loài thủy sản có sản lượng lớn nhất t ại Trung Quốc năm 2023, sau hàu, cá trắm cỏ và nghêu Manila.
Số liệu này được thống kê riêng cho cá mè trắng ( Hypophthalmichthys molitrix ), không phải tổng sản lượng của nhiều loài cá chép cộng lại.

Một trong những nguyên nhân khiến cá mè trắng được nuôi phổ biến là khả năng tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên trong môi trường nước.
Không giống nhiều loài cá săn mồi cần nguồn thức ăn giàu đạm từ động vật, cá mè trắng chủ yếu lọc thực vật phù du. Đặc điểm này giúp chúng phù hợp với những mô hình nuôi ghép, trong đó các loài cá khác nhau khai thác những nguồn thức ăn riêng biệt.
Tại Trung Quốc, cá mè trắng thường được nuôi cùng các loài cá nước ngọt khác như cá trắm cỏ, cá mè hoa và cá chép. Đây là những đối tượng nuôi truyền thống, góp phần cung cấp nguồn thực phẩm cho thị trường nội địa.
Ngoài giá trị thực phẩm, khả năng tiêu thụ thực vật phù du của cá mè trắng còn được nghiên cứu trong hoạt động quản lý chất lượng nước. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào điều kiện môi trường, mật độ cá và cấu trúc hệ sinh thái cụ thể.
Sự khác biệt giữa Mỹ và Trung Quốc cho thấy cùng một loài sinh vật có thể mang lại những tác động hoàn toàn khác nhau tùy môi trường sống.
Tại Trung Quốc, cá mè trắng là đối tượng nuôi trồng có giá trị kinh tế, với sản lượng lên tới hàng triệu tấn mỗi năm. Trong khi đó, tại Mỹ, sự phát triển của các quần thể cá ngoài tự nhiên lại đặt ra thách thức đối với hoạt động bảo tồn và quản lý nguồn lợi thủy sản.
Đáng chú ý, khả năng phóng lên độ cao 3 m chỉ khiến loài cá này trở nên nổi tiếng hơn, còn nguyên nhân quan trọng dẫn đến lệnh hạn chế nhập khẩu là nguy cơ xâm hại hệ sinh thái khi chúng phát tán ngoài phạm vi phân bố tự nhiên.
Câu chuyện về loài cá này cũng cho thấy việc một sinh vật có giá trị thương mại lớn không đồng nghĩa chúng sẽ phù hợp với mọi môi trường. Khi được nuôi trong điều kiện quản lý thích hợp, cá mè trắng có thể mang lại nguồn thực phẩm đáng kể; nhưng nếu phát tán không kiểm soát, chúng có thể trở thành mối đe dọa đối với những hệ sinh thái mới.
Theo USGS; USFWS; FAO