Chuyển tới nội dung chính
Khoa học & Công nghệ · Điểm tin đa nguồn

Vì sao động vật nuôi không tiến hóa để chống lại con người?

(Dân trí) - Một nhà sinh học giải thích vì sao những đàn gà hay gia súc trong trang trại khó có thể “nổi dậy” chống lại con người, dù chúng vẫn chịu tác động của quá trình tiến hóa.

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 23/10/2026 Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗

Con người đã và đang tác động mạnh mẽ đến quá trình tiến hóa của nhiều loài động vật, từ việc thuần hóa cáo đến việc khiến tỷ lệ voi không có ngà tăng lên do nạn săn trộm.

Vì sao động vật nuôi không tiến hóa để chống lại con người? - 1
Điều gì có thể khiến đàn gà trong trang trại nổi dậy? (Ảnh: Finn Mund/Unsplash, CC BY-SA).

Bạn có bao giờ thắc mắc vì sao chó thường vẫy đuôi, chủ động đến gần và tìm kiếm sự vuốt ve của con người? Một thí nghiệm nổi tiếng trên loài cáo bạc tại Nga đã giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về cách chọn lọc giống có thể làm thay đổi hành vi của động vật.

Trong thí nghiệm bắt đầu từ năm 1959, các nhà nghiên cứu liên tục chọn những con cáo ít sợ người, hiền lành nhất để nhân giống. Họ không huấn luyện chúng thực hiện những hành vi thân thiện.

Chỉ sau 6 thế hệ, một số con cáo đã chủ động tìm kiếm sự tiếp xúc với con người, vẫy đuôi khi có người đến gần và liếm tay người chăm sóc. Đây là kết quả của quá trình chọn lọc di truyền qua nhiều thế hệ.

Quá trình này được gọi là chọn lọc nhân tạo, khi con người chủ động lựa chọn những cá thể có đặc điểm mong muốn để sinh sản. Đây là một trong những cơ chế quan trọng của quá trình thuần hóa động vật. Chó là một trong những loài được con người thuần hóa từ tổ tiên thuộc nhóm chó sói cổ đại.

Thuần hóa và tiến hóa

Các nhà khoa học cũng nghiên cứu bộ gene của động vật để tìm hiểu cách quá trình thuần hóa làm thay đổi những loài vật ngày nay. Những đặc điểm được quan tâm rất đa dạng, từ màu lông, hình dáng cơ thể đến tính khí, khả năng sinh sản và năng suất chăn nuôi.

Trong trang trại, người chăn nuôi thường chọn những con gà đẻ nhiều trứng, bò cho nhiều sữa hoặc vật nuôi có tốc độ tăng trưởng tốt để nhân giống. Họ cũng ưu tiên những cá thể có tính khí hiền lành vì chúng dễ quản lý và chăm sóc hơn.

Những cá thể được lựa chọn có cơ hội sinh sản cao hơn, qua đó truyền các biến thể gene liên quan đến những đặc điểm mong muốn cho thế hệ sau. Qua nhiều thế hệ, các đặc điểm này có thể trở nên phổ biến hơn trong quần thể.

Vì sao động vật nuôi không tiến hóa để chống lại con người? - 2
Bò sữa được lai tạo để tăng khả năng sản xuất sữa (Ảnh: Michael Fousert/Unsplash, CC BY-SA).

Đó là một phần của quá trình tiến hóa dưới tác động của chọn lọc nhân tạo. Những đặc điểm phù hợp với mục tiêu chăn nuôi, chẳng hạn như cho nhiều thịt, sữa hoặc trứng, có thể được duy trì và phát triển qua nhiều thế hệ.

Ngược lại, những cá thể hung dữ hoặc có năng suất thấp có thể ít được chọn để nhân giống. Vì vậy, các biến thể gene gắn với những đặc điểm không được người chăn nuôi mong muốn có thể giảm dần về tần suất.

Trong môi trường trang trại, con người có ảnh hưởng lớn đến việc cá thể nào được sinh sản. Điều này khiến hướng tiến hóa của vật nuôi chịu tác động đáng kể từ mục tiêu chăn nuôi. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa động vật nuôi hoàn toàn mất khả năng tiến hóa hoặc không thể hình thành những đặc điểm giúp chúng thích nghi với môi trường sống.

Ảnh hưởng của con người trong tự nhiên

Ngay cả khi không chủ động lựa chọn cá thể để nhân giống, con người vẫn có thể làm thay đổi quá trình tiến hóa của động vật hoang dã.

Trong tự nhiên, những cá thể sở hữu đặc điểm giúp chúng sống sót và sinh sản tốt hơn thường có cơ hội truyền gene cho thế hệ sau cao hơn. Khi hoạt động của con người tạo ra áp lực chọn lọc, chẳng hạn thông qua săn bắt, những đặc điểm giúp động vật tránh bị săn có thể trở nên phổ biến hơn trong quần thể.

Một ví dụ điển hình là loài voi tại Vườn quốc gia Gorongosa, Mozambique. Trong cuộc nội chiến kéo dài từ năm 1977 đến năm 1992, nạn săn trộm lấy ngà khiến số lượng voi tại khu vực này suy giảm nghiêm trọng.

Vì sao động vật nuôi không tiến hóa để chống lại con người? - 3
Voi cái châu Phi không có ngà trở nên phổ biến hơn tại Gorongosa sau thời kỳ săn trộm. (Ảnh: Gorgo/Wikimedia Commons).

Trong bối cảnh đó, những con voi cái không có ngà có lợi thế sống sót vì ít bị săn trộm để lấy ngà hơn. Chúng có cơ hội sinh sản và truyền các biến thể gene liên quan đến đặc điểm không có ngà cho thế hệ sau.

Nghiên cứu công bố trên tạp chí Science năm 2021 cho thấy nạn săn trộm đã tạo ra áp lực chọn lọc mạnh, góp phần làm gia tăng tỷ lệ voi cái không có ngà tại Gorongosa.

Voi không chủ động thay đổi cơ thể để tự vệ trước súng đạn. Thay vào đó, những cá thể có đặc điểm giúp chúng sống sót tốt hơn được giữ lại với tỷ lệ cao hơn và có nhiều cơ hội sinh sản. Qua nhiều thế hệ, quá trình này làm thay đổi đặc điểm di truyền của quần thể.

Từ những con cáo được chọn lọc để trở nên thân thiện với con người đến những con voi không có ngà tại Gorongosa, các ví dụ cho thấy hoạt động của con người có thể định hình quá trình tiến hóa theo nhiều cách khác nhau.

Có lúc, con người chủ động lựa chọn những đặc điểm mong muốn để nhân giống. Có lúc, chính hoạt động săn bắt lại tạo ra áp lực khiến những đặc điểm vốn hiếm gặp trở nên phổ biến hơn.

Vì thế, câu hỏi không hẳn là tại sao động vật nuôi không tiến hóa để chống lại con người, mà là những đặc điểm nào có cơ hội được duy trì và truyền lại trong môi trường do con người kiểm soát.

Khi con người quyết định phần lớn việc sinh sản của vật nuôi, những đặc điểm có lợi cho chúng nhưng không phù hợp với mục tiêu chăn nuôi có thể khó phổ biến qua các thế hệ.

Lần tới, khi chú chó cưng chạy đến rúc vào lòng bạn, hãy nhớ rằng hành vi thân thiện của động vật có thể chịu ảnh hưởng sâu sắc từ quá trình chọn lọc và thuần hóa kéo dài qua nhiều thế hệ.

Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Khoa học & Công nghệ

Xem tất cả →