Khi nào đóng phim giang hồ trở thành hành vi phạm pháp?
Vụ nghệ sĩ Tấn Bo, diễn viên Hoàng Mèo bị khởi tố, bắt tạm giam liên quan đến phim ca nhạc Huy Bến Xe đang gây chú ý dư luận. Theo cơ quan điều tra, sản phẩm có sự tham gia của Hiệp "Đen" nhằm quảng bá hình ảnh, khuếch trương thanh thế trên mạng xã hội.
Vụ việc đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa hoạt động nghệ thuật và hành vi tiếp tay cho tội phạm, cũng như trách nhiệm pháp lý của nghệ sĩ, ê-kíp khi tham gia các sản phẩm khai thác đề tài giang hồ.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, Thạc sĩ, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TPHCM) cho rằng cần phân biệt rõ giữa việc phản ánh thế giới tội phạm trong tác phẩm nghệ thuật và hành vi lợi dụng hoạt động nghệ thuật để phục vụ mục đích phạm pháp.
Theo luật sư, Luật Điện ảnh 2022 cho phép sáng tạo nghệ thuật trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời có quy định nghiêm cấm những nội dung kích động bạo lực, hành vi tội ác, ngoại trừ trường hợp thể hiện nhằm phê phán, tố cáo, lên án tội ác hoặc phục vụ những mục đích được pháp luật cho phép.
Như vậy, một bộ phim có cảnh giang hồ, đánh nhau, thậm chí giết người không đương nhiên là sản phẩm vi phạm pháp luật. Điều quan trọng nằm ở cách thể hiện, mục đích và nội dung của tác phẩm có thuộc trường hợp bị pháp luật nghiêm cấm hay không.

Luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh, nếu diễn viên biết rõ một dự án được tổ chức nhằm phục vụ hành vi phạm tội nhưng vẫn cố ý tham gia, tạo điều kiện cho hành vi đó, họ có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự với vai trò "đồng phạm giúp sức" khi có đủ căn cứ theo quy định.
"Người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm. Ví dụ nếu diễn viên biết rõ một dự án được tổ chức nhằm thực hiện tội phạm và vẫn cố ý tham gia để tạo điều kiện cho hành vi đó, thì có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ các dấu hiệu luật định.
Ranh giới pháp lý nằm ở hành vi và yếu tố lỗi, chứ không phải ở việc diễn viên có đóng vai giang hồ hay không", luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh.
Theo luật sư Hoàng Hà, khi xem xét các sản phẩm có yếu tố giang hồ, bạo lực, cơ quan chức năng cần đánh giá toàn diện bối cảnh, mục đích thể hiện và thông điệp của tác phẩm. Đặc biệt, với những sản phẩm bị nghi ngờ sử dụng để quảng bá thanh thế cho các nhóm tội phạm, cần làm rõ mối liên hệ thực tế và mục đích sản xuất.
"Quản lý phải đủ nghiêm để ngăn chặn nội dung vi phạm nhưng cũng phải đủ khách quan để không hạn chế quyền sáng tạo nghệ thuật hợp pháp", luật sư nêu quan điểm.
Phim giang hồ tràn lan trên mạng, bài học nào cho nghệ sĩ và ê-kíp?
Giai đoạn năm 2018-2019, dòng phim chiếu mạng (web-drama), video ca nhạc khai thác thế giới ngầm, "xã hội đen" từng phát triển mạnh mẽ, thu hút lượng lớn khán giả trên YouTube. Có thể kể đến một số sản phẩm: Người trong giang hồ của Lâm Chấn Khang, Ông trùm - Dẹp loạn giang hồ của Ưng Hoàng Phúc hay Thiếu niên ra giang hồ của Hồ Quang Hiếu...
Trong các sản phẩm kể trên, thế giới giang hồ thường được xây dựng với những cuộc tranh giành địa bàn, mâu thuẫn giữa các băng nhóm, tình nghĩa anh em và các màn hành động, đánh nhau.
Không ít tác phẩm khai thác đề tài này dưới góc độ giải trí, hài hước hoặc lồng ghép thông điệp về tình người, hậu quả của bạo lực. Tuy nhiên, việc liên tục sử dụng hình ảnh đại ca, xã hội đen, những màn thanh toán và lối ứng xử bằng bạo lực cũng từng làm dấy lên tranh luận về nguy cơ cổ xúy lối sống giang hồ, nhất là đối với khán giả trẻ.
Sau giai đoạn bùng nổ, trào lưu phim giang hồ trên mạng có dấu hiệu hạ nhiệt, song các video khai thác cảnh bạo lực, ân oán xã hội đen vẫn còn xuất hiện trên YouTube, Facebook, TikTok. Vụ phim ca nhạc Huy Bến Xe mới đây tiếp tục đặt ra vấn đề về trách nhiệm của nghệ sĩ, ê-kíp sản xuất và việc kiểm soát nội dung trên không gian mạng.

Luật sư Hoàng Hà cho rằng, bài học lớn nhất đối với các ê-kíp sản xuất là không thể chỉ quan tâm đến lượt xem, doanh thu hay sức hút của người tham gia mà xem nhẹ mục đích và tính hợp pháp của sản phẩm.
"Trước khi nhận lời tham gia, nghệ sĩ cần tìm hiểu tư cách pháp lý, uy tín của đơn vị sản xuất, người thực sự tổ chức và tài trợ dự án, nội dung kịch bản, mục đích sản xuất, đối tượng khán giả và phương thức phát hành.
Đặc biệt cần thận trọng với những sản phẩm có dấu hiệu sử dụng hình ảnh giang hồ để phô trương thanh thế, cổ xúy bạo lực hoặc quảng bá cho các nhóm có hoạt động vi phạm pháp luật", luật sư nêu quan điểm.
Bên cạnh đó, diễn viên cần đọc kỹ hợp đồng với nhà sản xuất về các quy định, phạm vi sử dụng hình ảnh, quyền tham gia kiểm tra nội dung quảng bá, trách nhiệm của các bên và quyền từ chối những hoạt động phát sinh có dấu hiệu trái pháp luật.
Nếu hoạt động quảng bá các sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Quảng cáo thì nghệ sĩ còn phải tuân thủ các nghĩa vụ tương ứng. Luật này đã quy định cụ thể trách nhiệm của người chuyển tải sản phẩm quảng cáo và người có ảnh hưởng. Do đó, nghệ sĩ phải thận trọng để danh tiếng của mình không trở thành công cụ quảng bá cho những hành vi trái pháp luật.
Mở rộng vụ án Hiệp “Đen”, ngày 13/11, Công an TPHCM đã khởi tố, bắt tạm giam danh hài Tấn Bo, diễn viên Hoàng Mèo và 8 người khác để điều tra về hành vi đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông (theo khoản 2 Điều 288 Bộ luật Hình sự).
Các nghệ sĩ này bị cáo buộc trực tiếp tham gia diễn xuất trong phim ca nhạc hành động "Huy Bến xe".
Theo kết quả điều tra, ca sĩ Dương Chấn Huy (tên thật Trịnh Minh Tâm) tổ chức sản xuất phim ca nhạc hành động Huy Bến Xe nhằm quảng bá hình ảnh và các ca khúc do mình sáng tác.
Nam ca sĩ thuê đạo diễn Nguyễn Thanh Liêm thực hiện, đồng thời mời Hiệp "Đen" vào vai ông trùm cùng một số nghệ sĩ nổi tiếng tham gia. Hiệp đồng ý góp mặt, cho mượn địa điểm quay và huy động đàn em tham gia với mục đích quảng bá hình ảnh, khuếch trương thanh thế trên mạng xã hội.
Tại cơ quan điều tra, diễn viên Hoàng Mèo khai nhận lời tham gia phim ca nhạc Huy Bến Xe từ năm 2020 nhưng không tìm hiểu kỹ kịch bản, chỉ biết phân cảnh của mình.
Khi được xem lại toàn bộ sản phẩm, nam diễn viên nhận thấy phim có nhiều cảnh bạo lực, ảnh hưởng tiêu cực đến giới trẻ. Hoàng Mèo gửi lời xin lỗi khán giả và mong được pháp luật khoan hồng để có cơ hội sửa sai.
Trong khi đó, nghệ sĩ Tấn Bo thừa nhận phim có những cảnh giang hồ tranh giành địa bàn, sử dụng bạo lực nhằm đánh bóng tên tuổi cho Hiệp "Đen". Nam nghệ sĩ bày tỏ sự hối hận, nhận trách nhiệm về việc tham gia sản phẩm có nội dung không lành mạnh, đồng thời khuyên những người hoạt động nghệ thuật thận trọng khi lựa chọn dự án, tránh vướng vào hành vi vi phạm pháp luật.