Khi chiếc thìa nhỏ trở thành câu chuyện
Một chiếc thìa nhựa dùng kèm đồ uống tưởng chừng chỉ là vật dụng nhỏ bé, ít được chú ý nhưng chiếc thìa của chuỗi đồ uống Phê La lại trở thành tâm điểm tranh luận trên mạng xã hội vào tháng 10 vừa qua, khơi lên câu chuyện về nghi vấn liên quan tính minh bạch của những tuyên bố bảo vệ môi trường.
Trên sản phẩm xuất hiện các cụm từ tiếng Anh như “biodegradable plastic" hay "eco-friendly” có nghĩa là nhựa phân hủy sinh học, thân thiện với môi trường cùng lời khuyến khích khách hàng tái sử dụng. Những thông điệp này dễ khiến người mua tin rằng mình đang sử dụng một sản phẩm ít gây tác động tiêu cực đến môi trường.

Tuy nhiên, tranh luận nảy sinh khi kết quả kiểm nghiệm mẫu thìa được chia sẻ cho thấy thành phần chính là Polystyrene (PS) - một loại nhựa có nguồn gốc từ dầu mỏ. Sự khác biệt giữa thông tin quảng bá và kết quả kiểm nghiệm khiến người tiêu dùng đặt câu hỏi về căn cứ xác định khả năng phân hủy sinh học của sản phẩm.
Trước những phản ánh, Phê La cho biết đã rà soát, kiểm nghiệm và làm việc với nhà cung cấp. Ngày 18/10, doanh nghiệp thông báo thu hồi, ngừng sử dụng loại thìa nhựa nói trên tại hệ thống cửa hàng.
Câu chuyện không chỉ dừng lại ở một chiếc thìa hay một sản phẩm cụ thể. Điều đáng suy ngẫm là người tiêu dùng có thể đã tin vào thông điệp xanh để lựa chọn sản phẩm, thậm chí sẵn sàng trả thêm tiền cho một giá trị môi trường chưa được chứng minh đầy đủ. Khi màu xanh trở thành lợi thế tiếp thị, liệu mọi lời quảng cáo xanh đều đáng tin?
“Tẩy xanh” - khi môi trường trở thành công cụ tiếp thị
Luôn ý thức việc tiêu dùng có trách nhiệm với môi trường, chị Nguyễn Thị Thương (phố Bắc Cầu, phường Bồ Đề, Hà Nội) chia sẻ rằng mỗi khi đi siêu thị, chị thường ưu tiên lựa chọn những sản phẩm có bao bì thân thiện với môi trường, hạn chế đồ nhựa dùng một lần và mang theo túi cá nhân để đựng hàng hóa. Tuy nhiên, chị nói không phải sản phẩm nào gắn nhãn “xanh”, “tự nhiên” hay “thân thiện với môi trường” cũng khiến chị yên tâm lựa chọn.
“Tôi thường chú ý đọc kỹ thông tin thành phần, nguồn gốc, xuất xứ và các chứng nhận đi kèm. Tuy nhiên phải thừa nhận rằng nhiều khi mình cũng không hiểu hết ý nghĩa của các thông tin đó và khó biết liệu thông tin họ cung cấp có đúng hay không”, chị Thương thừa nhận.
Theo khảo sát của PwC được công bố tại hội thảo về sản phẩm, dịch vụ xanh tháng 3/2025, 54% người tiêu dùng Việt Nam giống như chị Thương. Họ sẵn lòng trả thêm tối đa 10% cho sản phẩm làm từ vật liệu tái chế hoặc bền vững. Đây là tín hiệu tích cực của xu hướng tiêu dùng có trách nhiệm nhưng đồng thời cũng cho thấy sức hấp dẫn thương mại của những tuyên bố xanh.
Khi người mua ngày càng quan tâm đến tác động môi trường của sản phẩm, lời cam kết xanh có thể trở thành yếu tố quyết định lựa chọn. Chính tâm lý này cũng có thể bị khai thác nếu doanh nghiệp đưa ra những thông tin thiếu căn cứ.
Nếu một sản phẩm thông thường được lựa chọn dựa trên công năng, chất lượng và giá cả thì sản phẩm xanh còn được cộng thêm một giá trị vô hình, đó là niềm tin rằng hành động mua sắm của mình đang góp phần bảo vệ môi trường.
Bởi vậy, khi thông tin xanh không đúng sự thật, người tiêu dùng không chỉ thiệt hại về kinh tế mà còn bị xâm phạm quyền được tiếp cận thông tin chính xác. Họ có thể phải trả thêm tiền cho một sản phẩm không mang lại lợi ích môi trường như quảng cáo, tưởng rằng mình đang giảm rác thải nhựa nhưng thực tế lại không đạt được mục tiêu đó.
Đáng lo ngại hơn, hiện tượng tẩy xanh làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng đối với thị trường sản phẩm xanh. Khi một thương hiệu bị phát hiện đưa ra tuyên bố thiếu căn cứ, sự hoài nghi có thể lan sang cả những doanh nghiệp đang nghiêm túc đầu tư cho sản xuất sạch.
Theo bà Nguyễn Quỳnh Anh, Phó Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương), doanh nghiệp chân chính cũng mong muốn một thị trường mà người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn cho những sản phẩm thực sự thân thiện với môi trường.
Bà đưa ra 3 vấn đề mà doanh nghiệp cần lưu ýinh bạch và có căn cứ trước mọi tuyên bố; phát triển bền vững phải được chứng minh bằng số liệu; chất lượng sản phẩm phải là nền tảng của niềm tin. Khi doanh nghiệp minh bạch thông tin và có bằng chứng cho các cam kết và bảo đảm chất lượng sản phẩm, người tiêu dùng sẽ có đủ cơ sở và tin tưởng lựa chọn sản phẩm.

Tỉnh táo trước những lời quảng cáo màu xanh
Tại Việt Nam, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã quy định trách nhiệm cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Luật Quảng cáo và Luật Cạnh tranh cũng có những quy định nhằm ngăn chặn hành vi cung cấp thông tin sai sự thật, gây nhầm lẫn cho khách hàng. Các cơ sở pháp lý này là quan trọng để bảo vệ người tiêu dùng trước những quảng cáo thiếu trung thực.
Tuy nhiên, việc xác định một sản phẩm có thực sự xanh hay không không phải lúc nào cũng đơn giản. Một sản phẩm có thành phần nhựa không đồng nghĩa chắc chắn không thể phân hủy sinh học. Tương tự, sản phẩm sử dụng vật liệu tái chế cũng không mặc nhiên thân thiện với môi trường. Những đặc tính này cần được đánh giá dựa trên thành phần, tiêu chuẩn kỹ thuật, điều kiện thử nghiệm và quy trình xử lý cụ thể.
Ông Cù Huy Quang - Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và chuyển đổi xanh, Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công - cho biết rằng cần hoàn thiện khung pháp lý, tiêu chuẩn và chính sách hỗ trợ như ban hành bộ tiêu chuẩn sản phẩm xanh chính thức, rõ ràng, đồng bộ ở cấp quốc gia, bao gồm cả tiêu chuẩn nguyên liệu, quy trình sản xuất, bao bì, xử lý chất thải…
Theo ông, việc này không chỉ giúp doanh nghiệp biết rõ đích đến mà còn giúp người tiêu dùng dễ nhận biết sản phẩm xanh hơn; tiến tới minh bạch và dễ tiếp cận thông tin sản phẩm.
Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước những khẩu hiệu như “100% xanh”, “hoàn toàn thân thiện với môi trường” nếu không có tài liệu chứng minh. Với sản phẩm được quảng cáo có khả năng phân hủy sinh học, nên tìm hiểu rõ thành phần và điều kiện phân hủy.
Với sản phẩm có thể tái chế, cần quan tâm đến loại vật liệu và khả năng thu gom, xử lý trong thực tế. Những chứng nhận xanh cũng cần được kiểm tra về đơn vị cấp và phạm vi chứng nhận.