Cách đây gần 1 năm, nhiều người Việt Nam lần đầu nghe đến tên TS Aimée R.Kreimer khi bà cùng 3 nhà khoa học khác được trao Giải thưởng chính VinFuture 2025. Thực tế, từ những năm 2000, bà đã là gương mặt nổi tiếng trong giới dịch tễ học và y tế công cộng quốc tế qua các công trình về vi rút HPV và ung thư. Năm 2018, bà nhận giải thưởng của Giám đốc Viện Y tế quốc gia Mỹ nhờ vai trò dẫn dắt thử nghiệm vắc xin HPV tại Costa Rica.
Tháng 11 này, TS Kreimer trở lại Hà Nội không chỉ với tư cách chủ nhân giải thưởng danh giá, mà còn là người đồng hành cùng nỗ lực đẩy lùi ung thư cổ tử cung tại các nước đang phát triển. Trò chuyện với PV Thanh Niên, bà chia sẻ về hành trình theo đuổi phác đồ tiêm vắc xin HPV 1 liều và những cơ hội mở ra cho y tế dự phòng Việt Nam.

Chào mừng TS Aimée Kreimer trở lại Việt Nam! Bà mang theo tin vui nào trong chuyến đi này?
Trở lại Việt Nam là điều rất đặc biệt với tôi. Nhận giải thưởng VinFuture 2025 là một vinh dự lớn nhưng điều đọng lại sâu sắc nhất là cơ hội mà giải thưởng mở ra để kết nối với cộng đồng khoa học Việt Nam cùng đóng góp vào tầm nhìn chung về cải thiện sức khỏe toàn cầu.
Tôi sang Việt Nam lần này để dự hội nghị khoa học về phòng ngừa ung thư cổ tử cung do Ủy ban Phòng ngừa và kiểm soát HPV của Bỉ, Trường ĐH VinUni và Quỹ VinFuture đồng tổ chức. Tại hội nghị, chúng tôi trao đổi về những bước tiến mới nhất và khuyến nghị chính sách toàn cầu, giúp người dân và Chính phủ Việt Nam tiếp tục tiến bước trong phòng ngừa căn bệnh này. Một trong những tin vui lớn là bằng chứng khoa học ngày càng củng cố mạnh mẽ cho phác đồ tiêm 1 liều vắc xin HPV.
Bà vừa nhắc đến việc được nhận giải thưởng chính VinFuture 2025, hẳn đây là giải thưởng rất có ý nghĩa với bà?
Thực sự đây là giải thưởng danh giá nhất tôi từng giành được. Ngay khi bước vào văn phòng làm việc của tôi ở Mỹ, bạn sẽ thấy cúp và chứng nhận giải thưởng được đặt ở vị trí rất trang trọng. Tôi đang hào hứng chờ đợi kỳ trao giải năm nay và rất muốn biết ai sẽ là những chủ nhân tiếp theo của giải thưởng.
Bà nói "giải thưởng mở ra cơ hội kết nối với cộng đồng khoa học Việt Nam", cụ thể là như thế nào?
Chính hội nghị quốc tế tôi vừa tham dự tại Hà Nội đã ra đời từ trải nghiệm ấy. Trở về Mỹ sau lễ trao giải VinFuture 2025, tôi kể với đồng nghiệp chuyến đi đã tiếp thêm cho mình nguồn năng lượng và hứng khởi lớn thế nào. Đúng lúc đó, những người điều hành chuỗi hội nghị chuyên môn này muốn tìm một địa điểm tại châu Á. Tôi lập tức bảo họ: "Các bạn phải đến Việt Nam! Chúng ta nhất định phải đến Việt Nam. Trường ĐH VinUni là một tổ chức học thuật tuyệt vời, họ sẽ rất quan tâm đến việc hợp tác, đồng hành với chúng ta".
Ở góc độ cá nhân, tôi là một người đam mê khoa học. Khi đến Việt Nam, chứng kiến những ngày hội tôn vinh khoa học, nơi khoa học và thực hành khoa học thực sự được trân trọng, tôi có thêm nguồn cảm hứng rất lớn, nhất là khi ở một số nơi trên thế giới hiện nay vẫn có sự hoài nghi đối với khoa học. Tôi rất phấn khởi trước cam kết thúc đẩy khoa học công nghệ của Chính phủ Việt Nam và sẽ lấy làm vinh dự nếu được mời quay lại tham gia các hoạt động chuyên môn đồng hành cùng VinFuture.


Hành trình khoa học nào dẫn bà tới bằng chứng về phác đồ tiêm 1 liều vắc xin HPV, và còn điều gì cần tiếp tục nghiên cứu?
Hành trình hướng tới phác đồ 1 liều là ví dụ đặc biệt thú vị về cách nghiên cứu phát triển. Thử nghiệm vắc xin HPV Costa Rica ban đầu của chúng tôi khởi động năm 2004 để đánh giá lịch tiêm 3 liều. Đến năm 2011, nhóm công bố một phát hiện bất ngờ: những phụ nữ tiêm ít hơn 3 liều vẫn có mức độ bảo vệ tương đương người tiêm đủ 3 liều.
Quan sát đó mở ra hướng nghiên cứu mới với các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên thiết kế riêng cho phác đồ 1 liều. Nổi bật là thử nghiệm ESCUDDO tại Costa Rica trên hơn 20.000 bé gái. Thử nghiệm chứng minh 1 liều vắc xin HPV nhị giá (chỉ loại vắc xin phòng 2 chủng vi rút HPV - PV) hoặc cửu giá (phòng 9 chủng vi rút HPV) bảo vệ không kém 2 liều trước tình trạng nhiễm HPV16 và HPV18 dai dẳng trong 5 năm theo dõi. Đây là 2 týp vi rút HPV gây khoảng 70% số ca ung thư cổ tử cung. Đáng khích lệ hơn, trong thử nghiệm tại Costa Rica ban đầu, gần như toàn bộ phụ nữ tiêm 1 liều vẫn có kháng thể dương tính với HPV16 và HPV18 sau 16 năm.
Bằng chứng cho phác đồ 1 liều hiện đã rất vững chắc, song vẫn còn những câu hỏi cần tiếp tục theo dõi: độ bền theo thời gian của khả năng bảo vệ ở các sản phẩm vắc xin khác nhau, hiệu quả trên từng quần thể và nhóm tuổi, khả năng bảo vệ trước nhiễm HPV ngoài cổ tử cung, cũng như cách vận hành chương trình tiêm chủng thực tế để tiếp cận các nhóm dân cư ít được phục vụ.
Những bằng chứng ấy đang tác động ra sao tới chính sách tiêm chủng toàn cầu, và có ý nghĩa gì với Việt Nam?
Hiệu quả bảo vệ tương đương 2 liều giúp các chương trình tiêm chủng dễ triển khai hơn nhiều và giảm một nửa chi phí vắc xin. Tháng 10.2026, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã rà soát toàn bộ bằng chứng về vắc xin HPV và dự kiến ban hành khuyến nghị mới vào tháng 12.2026, khẳng định tiêm 1 liều là cách thức tối ưu để bảo vệ trẻ em gái và phụ nữ khỏi ung thư cổ tử cung.
Ngay trước khi có khuyến nghị mới, trong khoảng 150 - 160 quốc gia đã đưa vắc xin HPV vào chương trình tiêm chủng quốc gia, đã có 98 nước chấp nhận bằng chứng hiện có và triển khai tiêm 1 liều cho trẻ em gái.
Tôi muốn nhấn mạnh chúng tôi khuyến nghị 1 liều không phải vì lo các nước thiếu kinh phí mua 2 liều, mà vì bằng chứng chứng minh hiệu quả bảo vệ tương đương nhau. Các nước phát triển như Canada, Úc, Anh cũng đã áp dụng phác đồ này đối với các vắc xin được WHO tiền thẩm định cho lịch tiêm 1 liều.
Hệ quả tất yếu là chúng ta sẽ giảm được chi phí tương ứng. Giảm được cụ thể là bao nhiêu thì tùy thuộc đàm phán giữa các chính phủ và hãng dược. Nhưng tôi cho rằng, khi chính phủ đưa vắc xin HPV vào chương trình tiêm chủng cho lứa tuổi thanh thiếu niên thì nên cung cấp miễn phí.

Việt Nam hiện đã thí điểm tiêm miễn phí vắc xin HPV (2 liều) cho trẻ em gái 11 tuổi tại 4 tỉnh Tuyên Quang, Quảng Ngãi, Đắk Lắk, Vĩnh Long từ 1.7.2026. Trong khi HPV gây ung thư ở cả hai giới, việc chỉ ưu tiên tiêm cho trẻ em gái bà nghĩ có hợp lý không?
HPV có thể gây ung thư tại 6 vị trí giải phẫu: cổ tử cung, âm đạo, âm hộ, dương vật, hậu môn và vùng họng. Tuy nhiên, ở bất cứ đâu, gánh nặng lớn nhất luôn là ung thư cổ tử cung: Trong 100 ca ung thư do HPV gây ra, có tới 90 ca là ung thư cổ tử cung. Vì vậy, hướng dẫn của WHO luôn khuyến nghị ưu tiên tiêm cho trẻ em gái, đặc biệt ở nơi nguồn lực còn hạn chế; nếu có thêm vắc xin, nên tiếp tục mở rộng cho nhiều trẻ em gái hơn.
Đôi khi người dân đặt câu hỏi về sự công bằng giữa bé gái và bé trai, nhưng đằng sau khuyến nghị này hoàn toàn là lý do sinh học: Nữ giới có nguy cơ mắc các bệnh ung thư liên quan đến HPV cao hơn rất nhiều.
Việc Việt Nam thí điểm tiêm HPV miễn phí cho trẻ em gái, đánh giá hiệu quả rồi từng bước mở rộng quy mô là con đường rất đúng đắn. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy chỉ sau 10 - 15 năm đầu tư tiêm vắc xin HPV cho trẻ em gái, tỷ lệ mắc ung thư cổ tử cung sẽ giảm rõ rệt.

Khi đã có sẵn công cụ phòng ngừa, đâu là câu hỏi nghiên cứu quan trọng nhất hiện nay và Việt Nam có thể đóng góp gì cho nỗ lực toàn cầu?
Với ung thư cổ tử cung, chúng ta không cần thêm công nghệ mới đắt đỏ vì đã có sẵn 2 công cụ thiết yếu: tiêm vắc xin HPV và sàng lọc. Do đó, những câu hỏi nghiên cứu quan trọng nhất hiện nay nằm ở khoa học thực thi, truyền thông và khoa học hành vi, tìm ra cách triển khai vào thực tế hiệu quả nhất.
Việt Nam có cơ hội trở thành quốc gia hình mẫu nếu cam kết mạnh mẽ triển khai đồng bộ tiêm chủng cho trẻ em gái vị thành niên và sàng lọc cho phụ nữ. Những bài học của Việt Nam về truyền thông, tiếp cận trẻ em gái ngoài trường học, nhóm dân cư khó tiếp cận và xử lý thông tin sai lệch sẽ rất hữu ích cho các nước khác.
Cụ thể hơn, Việt Nam có thể tham gia 3 hướng nghiên cứu: đánh giá triển khai và tác động của tiêm chủng HPV ở các nhóm tuổi khác nhau (theo dõi độ bao phủ, tỷ lệ nhiễm và thay đổi phân bố các týp HPV sau tiêm); nghiên cứu kết hợp tiêm chủng với sàng lọc để giảm tỷ lệ mắc và tử vong; nghiên cứu trên các nhóm dân số đặc biệt, bao gồm người sống chung với HIV. Những bằng chứng này không chỉ có lợi cho Việt Nam mà còn hữu ích cho Đông Nam Á và toàn cầu.

Sau giải thưởng VinFuture 2025, bà đã có những hoạt động kết nối nào với giới học thuật Việt Nam?
Năm ngoái, tôi gặp một số sinh viên Trường ĐH VinUni và đặc biệt ấn tượng với một nữ sinh viên y khoa. Chúng tôi vẫn giữ liên lạc để tìm điểm giao thoa giữa y khoa và dịch tễ học, hướng tới một dự án chung trên dữ liệu Việt Nam hoặc dữ liệu viện của tôi ở Mỹ nhằm giúp cô ấy rèn kỹ năng dịch tễ học. Đào tạo thế hệ nhà khoa học kế cận là điều tôi rất tâm huyết.
Trong đợt công tác này, tôi cũng rất ấn tượng với báo cáo của các nhà khoa học Việt Nam tại hội nghị, từ truyền thông theo khoa học hành vi đến tỷ lệ lưu hành HPV và tỷ lệ mắc mới ung thư cổ tử cung. Trình độ nghiên cứu ở đây rất tốt. Hiện chúng tôi chủ yếu chia sẻ ý tưởng nhưng tiềm năng hợp tác về dịch tễ học HPV, nghiên cứu vắc xin và đánh giá chương trình tiêm chủng là rất lớn.
Kinh nghiệm nhiều năm tại Costa Rica cho thấy hợp tác thành công không chỉ là chuyển giao kiến thức một chiều, mà là xây dựng năng lực lãnh đạo khoa học tại chỗ, nơi các nhà khoa học Việt Nam là đối tác bình đẳng và giữ vai trò dẫn dắt. Để mô hình này bền vững, cần cam kết ổn định từ các tổ chức, đầu tư cơ sở hạ tầng, nguồn tài trợ, sự hướng dẫn của thế hệ đi trước và cơ hội để nhà khoa học trẻ xây dựng sự nghiệp độc lập.
Hiện nay, các nhà khoa học Việt Nam phải chịu áp lực chỉ tiêu số lượng công bố hằng năm nên sẽ gặp khó khăn trong việc đầu tư thời gian (dài hạn) cho những công trình vươn tầm quốc tế. Theo bà, các nhà khoa học Việt Nam nên làm thế nào?
Có 3 cách để một nhà khoa học đạt tới trình độ quốc tế: hiện diện tại các hội nghị khu vực và quốc tế (các trường ĐH hoặc các quỹ khoa học nên hỗ trợ họ) để ý tưởng được chia sẻ và kết nối hình thành một cách tự nhiên; công bố trên các tạp chí khoa học; tham gia các hiệp hội chuyên môn quốc tế (chẳng hạn tôi là thành viên Hiệp hội vi rút Papilloma quốc tế), nơi có nhiều chương trình kết nối toàn cầu.
Ở Mỹ, chúng tôi không bị giao con số chỉ tiêu cụ thể, nhưng phải đảm bảo các công bố có sức ảnh hưởng cao. Bản thân tôi không nhận làm các dự án nhỏ. Những dự án lớn có nguy cơ rủi ro cao nhưng nếu thành công sẽ tạo ra bước đột phá. Nếu Việt Nam có các dự án lớn thì chúng ta sẽ hợp tác được với nhau.
Ở đâu cũng vậy, nhà khoa học nữ thường gặp nhiều khó khăn trong sự nghiệp hơn so với đồng nghiệp nam giới. Là nhà khoa học nữ, bà có nhắn gửi điều gì tới các nhà khoa học nữ trẻ Việt Nam?
Tôi có 2 lời muốn nhắn nhủ với các bạn. Điều thứ nhất tôi muốn hướng tới các nhà khoa học trẻ nói chung. Khi theo đuổi đam mê nghiên cứu, đôi khi bạn thử nghiệm một điều gì đó nhưng không thành công, hoặc nhận ra đó không phải hướng mình muốn đi. Nhiều người sẽ thất vọng nhưng trong khoa học, việc tìm ra điều gì không hiệu quả cũng quan trọng không kém tìm ra điều gì sẽ hiệu quả. Hãy tính cả những kết quả đó vào thành công của mình; biết nhìn thấy thành công ở nơi người khác chỉ thấy thất bại là điều rất quan trọng.
Điều thứ hai là với các chị em làm khoa học: Hãy tiếp tục tiến về phía trước và kiên trì, bởi con đường này thực sự rất vất vả!
Cảm ơn TS Aimée R.Kreimer!
