Mở rộng cơ hội cho người có tiềm năng
Vừa tốt nghiệp loại giỏi ngành du lịch Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM), Trần Tuyên (29 tuổi) đăng ký dự tuyển và học thẳng lên tiến sĩ (TS) ngành du lịch ở ĐH Quốc gia Hà Nội. Tuyên cho hay khi biết có cơ chế cho phép sinh viên (SV) tốt nghiệp ĐH loại khá đủ điều kiện dự tuyển TS, Tuyên muốn thử sức để xem liệu có thể rút ngắn thời gian học tập hay không.
"Lợi thế dễ nhận thấy của lộ trình này là tiết kiệm thời gian. Nếu học tuần tự cả thạc sĩ và TS, thời gian có thể kéo dài khoảng 5-6 năm; trong khi học chuyển tiếp đúng tiến độ có thể khoảng 4 năm", Tuyên phân tích. Tuy nhiên, tùy quy định của từng trường, nghiên cứu sinh (NCS) vẫn phải hoàn thành các học phần bổ sung kiến thức thạc sĩ cùng những học phần ở trình độ TS.
Trần Tuyên nhìn nhận người chưa trải qua bậc thạc sĩ thường có ít kinh nghiệm nghiên cứu, công bố khoa học và nền tảng chuyên môn sâu hơn so với những ứng viên đã có quá trình học tập, nghiên cứu trước đó. Điểm số tốt ở bậc ĐH không thể tự thay thế những năng lực này.

TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ GDCN, Bộ GD-ĐT, cho rằng chủ trương mở rộng cơ hội cho người tốt nghiệp ĐH loại khá có cơ sở hợp lý. VN cần phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu trình độ cao, nhất là trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong khi đó, điểm tốt nghiệp ĐH không phản ánh đầy đủ tiềm năng nghiên cứu của một người. Có những SV học lực khá nhưng sở hữu tư duy sáng tạo và năng lực nghiên cứu tốt. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào một tiêu chí xếp loại bằng cấp để loại bỏ những ứng viên tiềm năng.
TS Lê Đông Phương, nguyên Giám đốc Trung tâm nghiên cứu giáo dục đại học, Viện Khoa học giáo dục VN, cho biết việc học thẳng TS sau ĐH không hoàn toàn mới. Từ năm 2016, Quyết định 1981 đã đề cập người tốt nghiệp ĐH có thể học thẳng NCS. Điểm đáng chú ý của quy định mới là cơ hội không còn giới hạn ở những trường hợp đặc biệt hay xuất sắc mà được mở rộng hơn, bao gồm cả người tốt nghiệp ĐH loại khá nếu đáp ứng các điều kiện bổ sung.
Hợp lý, cần thiết nếu đi kèm cơ chế sàng lọc thực chất
Trước điểm mới này, PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng Trường ĐH Công thương TP.HCM, cho rằng việc mở rộng đối tượng dự tuyển TS cho người tốt nghiệp ĐH loại khá áp dụng cho các khóa tuyển sinh từ 1.1.2027 là một bước điều chỉnh hợp lý và cần thiết nếu đi kèm cơ chế sàng lọc đầu vào định lượng và kiểm soát chuẩn đầu ra nghiêm ngặt. "Thay vì coi tấm bằng thạc sĩ hay xếp loại bằng ĐH là rào cản hành chính cứng nhắc, quy định mới chuyển trọng tâm sang đánh giá thực chất năng lực nghiên cứu và bề dày trải nghiệm chuyên môn của người học. Tôi cho rằng đây là một bước điều chỉnh rất trúng, kịp thời và tiệm cận với xu thế đào tạo sau ĐH tiên tiến trên thế giới - mô hình đào tạo liên thông từ cử nhân lên TS", PGS Hoàn nhận định.
Lý giải góc nhìn trên, ông Hoàn nêu thực tiễn đào tạo cho thấy năng lực nghiên cứu đỉnh cao đòi hỏi tư duy phát hiện vấn đề, khả năng thực nghiệm và sự bền bỉ theo đuổi tri thức mới. Những phẩm chất này không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận tuyệt đối với điểm trung bình tích lũy các môn học đại cương hay chuyên ngành ở bậc ĐH. Có những SV tốt nghiệp loại khá nhưng đã sớm tham gia nhóm nghiên cứu, sở hữu công bố khoa học chất lượng hoặc có vài năm trực tiếp làm việc tại bộ phận nghiên cứu và phát triển (R&D) của doanh nghiệp. Khi bước vào nghiên cứu chuyên sâu, họ thường bắt nhịp nhanh và giải quyết vấn đề thực tiễn sắc bén hơn.
Do đó, PGS Hoàn cho rằng quy định mới giúp rút ngắn từ 1-2 năm tổng thời gian đào tạo, đưa lực lượng trí thức trẻ bước vào giai đoạn sáng tạo sung sức nhất sớm hơn. Quan trọng hơn, Thông tư 53/2026/TT-BGDĐT không "mở cửa tự do" mà gắn liền điều kiện sàng lọc thực chất về công bố khoa học hoặc thâm niên chuyên môn, đồng thời trao quyền tự chủ đi kèm trách nhiệm giải trình cho các cơ sở đào tạo.
Từ kinh nghiệm nhiều năm làm công tác tuyển sinh, thạc sĩ Cù Xuân Tiến, Trưởng phòng Tuyển sinh và công tác SV Trường ĐH Kinh tế-Luật (ĐH Quốc gia TP.HCM), cũng cho rằng đây là quy định hợp lý, với điều kiện đầu vào được kiểm soát bằng năng lực nghiên cứu thật chứ không dựa vào văn bằng. Ông Tiến nói: "Thực tế có những người tốt nghiệp ĐH loại khá nhưng đã làm việc nhiều năm, có công trình và có câu hỏi nghiên cứu xuất phát từ thực tiễn. Xếp loại tốt nghiệp ĐH phản ánh kết quả học tập ở một thời điểm, chưa nói hết khả năng làm nghiên cứu".
Ông Tiến nhấn mạnh: "Quy định mới không mở rộng vô điều kiện: người dự tuyển tốt nghiệp ĐH loại khá phải có thêm công trình khoa học hoặc kinh nghiệm công tác".

Năng lực nghiên cứu là thước đo quan trọng
Những yêu cầu bổ sung đối với người dự tuyển, đặc biệt là công trình nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm công tác, được xem là một trong những khâu quan trọng để sàng lọc ứng viên. Theo TS Lê Đông Phương, hiệu quả của cơ chế mới phụ thuộc rất lớn vào cách các trường cụ thể hóa và thẩm định những điều kiện này.
Ông cho rằng nếu không sàng lọc kỹ thì có thể xuất hiện tình trạng ứng viên có những công trình được xuất bản theo kiểu "tạp chí rác", công bố trên những tạp chí không phù hợp hoặc tạp chí vô bổ ở cả VN và thế giới. Ngược lại, nếu đặt chuẩn công bố quá cao, tương đương với người đã có nhiều năm kinh nghiệm nghiên cứu, cơ hội dành cho người trẻ cũng có thể trở thành rào cản.
Từ quá trình học tập, Trần Tuyên cho rằng khó khăn lớn nhất của người học thẳng từ ĐH lên TS là kinh nghiệm nghiên cứu và công bố khoa học. "Khó khăn này xuất hiện ngay từ khi chuẩn bị hồ sơ dự tuyển, chứ không phải đợi đến lúc chính thức trở thành NCS", Tuyên chia sẻ.
Tuyên phân tích, ở ĐH, SV có thể quen với việc chọn một chủ đề, tìm kiếm tài liệu rồi triển khai nghiên cứu trong phạm vi tương đối giới hạn. Nhưng đề cương TS đòi hỏi người học phải xác định được vấn đề khoa học có ý nghĩa, hiểu tình hình nghiên cứu hiện có, nhận diện khoảng trống tri thức và đề xuất cách tiếp cận đủ sức tạo ra đóng góp mới. Đây không phải là việc mà cử nhân nào cũng có thể làm tốt ngay từ đầu.
Theo Tuyên, bất lợi lớn nhất của con đường này cũng nằm ngay trong lợi thế của nó: rút ngắn thời gian đào tạo đồng nghĩa với việc phải trưởng thành về năng lực học thuật nhanh hơn. Một người chưa qua đào tạo thạc sĩ thường thiếu kinh nghiệm nghiên cứu, công bố khoa học và nền tảng chuyên môn chuyên sâu. Những điều này không thể tự nhiên có được chỉ vì đã trúng tuyển TS.
"Nhìn chung, khó khăn của người học thẳng TS là phải làm quen với môi trường học thuật mà nhiều người khác đã có vài năm chuẩn bị. Điều quan trọng là nhận thức đúng những gì bản thân còn thiếu để chủ động bù đắp", Tuyên nói thêm. (còn tiếp)
Theo quy chế tuyển sinh và đào tạo sau ĐH do Bộ GD-ĐT ban hành, có hiệu lực từ 1.1.2027, đối tượng dự tuyển đào tạo TS được chia làm 2 nhóm: người đã tốt nghiệp hoặc đủ điều kiện công nhận tốt nghiệp trình độ thạc sĩ; người đã tốt nghiệp hoặc đủ điều kiện công nhận tốt nghiệp trình độ ĐH hạng giỏi trở lên, bao gồm cả chương trình đào tạo chuyên sâu. Trường hợp tốt nghiệp ĐH hạng khá, người dự tuyển phải đáp ứng yêu cầu bổ sung về công trình nghiên cứu khoa học hoặc kinh nghiệm công tác theo quy định của chương trình đào tạo.
Như vậy, so với quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ TS ban hành năm 2021, quy định mới đã bổ sung trường hợp người có bằng ĐH loại khá được dự tuyển TS mà không cần có bằng thạc sĩ, nếu đáp ứng các điều kiện bổ sung.