
Cuộc xung đột Mỹ - Iran, bùng nổ từ cuối tháng 2 sau các cuộc không kích liên hợp Mỹ/Israel, đã bước sang tháng thứ 9 với trạng thái “không chiến tranh, không hòa bình”.
Tính đến nay, eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa một phần, giá dầu Brent từng vượt ngưỡng 90 USD/thùng trước khi hạ nhiệt, và nguy cơ leo thang trở lại luôn hiện hữu sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ.
Trong bối cảnh đó, Qatar và Ả rập Xê út đang nổi lên như hai nhân tố chủ chốt thúc đẩy đối thoại, không chỉ vì lợi ích nhân đạo hay ổn định khu vực chung, mà còn xuất phát từ những tính toán địa chính trị và kinh tế rất cụ thể của từng nước.
Tại Qatar, Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Sheikh Mohammed bin Abdulrahman Al Thani, trở thành trung gian hòa giải hàng đầu. Ngày 10/11, ông Al Thani gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump và Phó Tổng thống JD Vance tại Nhà Trắng, sau đó bay sang Pháp tham dự các cuộc thảo luận bên lề G7 với Ngoại trưởng Ả rập Xê út và các nước châu Âu.
Doha đã có ít nhất 2 tuần để tiếp tục nỗ lực ngoại giao trước khi Mỹ có thể cân nhắc các đòn tấn công mới. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar, Ibrahim bin Sultan Al Hashmi, khẳng định nỗ lực trung gian đang “tăng động lực”, cả Washington và Tehran đều đưa ra phản ứng tích cực, dù vẫn chưa thể nói rõ khoảng cách đến thỏa thuận còn bao xa.
Ả rập Xê út cũng không đứng ngoài cuộc. Tháng 10, Bộ trưởng Quốc phòng Hoàng tử Khalid bin Salman đã đến Tehran cùng lãnh đạo quân sự Pakistan và tình báo Thổ Nhĩ Kỳ, họp với Chủ tịch Hội đồng An ninh Quốc gia Iran Mohsen Rezaei và Tổng thống Masoud Pezeshkian. Đây là tiếp xúc cấp cao đầu tiên giữa Riyadh và Tehran kể từ khi lực lượng Houthi (được Iran hậu thuẫn) leo thang tấn công vào lãnh thổ Ả rập Xê út.
Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai nói rằng cả Qatar lẫn Ả rập Xê út đều “muốn giải pháp hòa bình” và ủng hộ duy trì phong tỏa hải quân hiện tại thay vì mở rộng chiến tranh.
Qatar: Vai trò trung gian như công cụ củng cố vị thế và bảo vệ lợi ích
Theo giới chuyên gia, với Qatar, vai trò trung gian cho đàm phán Mỹ - Iran không phải lựa chọn ngẫu nhiên mà là chiến lược lâu dài. Doha duy trì quan hệ với cả Washington (căn cứ không quân Al Udeid là căn cứ Mỹ lớn nhất Trung Đông) và Tehran, đồng thời giữ kênh liên lạc với các nhóm Hồi giáo chính trị khác nhau. Vai trò trung gian trong xung đột Mỹ - Iran hiện nay giúp Qatar khẳng định vai trò cầu nối khu vực, tương tự những gì họ từng làm với Afghanistan hay Gaza.
Cùng với đó, lợi ích kinh tế cũng là động lực cốt lõi. Qatar là nhà xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) hàng đầu thế giới. Eo biển Hormuz là tuyến đường then chốt cho phần lớn xuất khẩu năng lượng của vùng Vịnh. Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào cũng ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu và uy tín của Doha trên thị trường toàn cầu. Việc thúc đẩy dỡ bỏ phong tỏa và khôi phục tự do hàng hải không chỉ bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn tạo điều kiện để Qatar định vị mình là “người bảo vệ ổn định năng lượng khu vực”.
Ngoài ra, thành công ngoại giao giúp Doha giảm rủi ro bị cuốn vào xung đột trực tiếp. Qatar từng chịu sức ép từ các nước Vùng Vịnh trong cuộc khủng hoảng năm 2017; giờ đây, vai trò trung gian giúp nước này cân bằng quan hệ với Riyadh và Abu Dhabi, đồng thời duy trì khoảng cách an toàn với các cuộc đối đầu cứng rắn từ các bên.
Các đề xuất của Qatar thường tập trung vào các bước xây dựng lòng tin tuần tự, gồm dỡ bỏ phong tỏa cảng, mở lại Hormuz, giải phóng một phần tài sản bị đóng băng của Iran, rồi mới bàn đến chương trình hạt nhân. Cách tiếp cận này phản ánh mong muốn tránh “tất cả hoặc không có gì”, vốn dễ dẫn đến bế tắc.
Ả rập Xê út: Ổn định để bảo vệ "Tầm nhìn 2030" và giảm rủi ro ủy nhiệm
Với Ả rập Xê út, tính toán mang màu sắc khác so với Qatar. Sau thỏa thuận hòa giải với Iran năm 2023 do Trung Quốc làm trung gian, Riyadh đã chuyển từ “đối đầu” sang “quản lý cạnh tranh”. Cuộc xung đột tại Trung Đông năm 2026 đặt Ả rập Xê út vào thế khó: một mặt vẫn là đối tác an ninh của Mỹ và Israel; mặt khác, các cuộc tấn công của lực lượng Houthi vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ, sân bay đã nhắc nhở rằng leo thang có thể đánh trực tiếp vào nền kinh tế nước này.
Việc triển khai các nội dung trong “Tầm nhìn của Ả rập Xê út đến năm 2030” của Thái tử Mohammed bin Salman phụ thuộc vào sự ổn định khu vực để thu hút nguồn vốn đầu tư, phát triển du lịch và chuyển đổi kinh tế. Giá dầu cao có thể mang lại doanh thu ngắn hạn, nhưng bất ổn kéo dài làm tăng chi phí bảo hiểm, đẩy lùi nhà đầu tư, và làm chậm các dự án lớn. Việc Ả rập Xê út cử quan chức cấp cao đến Tehran và công khai ủng hộ giải pháp hòa bình phản ánh nhận thức rằng chiến tranh toàn diện sẽ tốn kém hơn nhiều so với việc quản lý đối đầu có kiểm soát.
Ả rập Xê út cũng muốn sử dụng đòn bẩy ngoại giao để ảnh hưởng đến kết quả đàm phán. Iran được cho là từng tìm cách nhờ Riyadh thuyết phục Mỹ nối lại đàm phán. Đổi lại, Ả rập Xê út có thể đòi hỏi cam kết của Iran về việc kiềm chế các lực lượng ủy nhiệm, đặc biệt là lực lượng Houthi và giảm hỗ trợ cho các nhóm đe dọa an ninh biên giới. Việc duy trì phong tỏa hải quân (mà Tổng thống Trump gọi là “Cổng Sắt” - Iron Gate) trong khi thúc đẩy đối thoại cho phép Riyadh vừa giữ áp lực lên Tehran vừa tránh rủi ro trả đũa trực tiếp.
Lợi ích chung và điểm khác biệt
Cả Qatar và Ả rập Xê út đều muốn chia sẻ lợi ích cốt lõi: (i) Ngăn chặn chiến tranh toàn diện làm sụp đổ trật tự năng lượng khu vực; (ii) Bảo vệ các tuyến đường biển; (iii) Giảm nguy cơ bị tấn công trả đũa. Cả hai đều muốn Iran không sở hữu vũ khí hạt nhân - điểm “không thể thương lượng” mà ông Trump nhấn mạnh và các nước Vịnh bày tỏ đồng thuận. Cả hai cũng nhận ra rằng sau 8 tháng xung đột, Iran đã chịu thiệt hại nặng về quân sự và kinh tế, tạo ra cửa sổ ngoại giao có thể tận dụng.
Tuy nhiên, cách tiếp cận giữa hai nước có điểm khác nhau. Qatar thiên về trung gian linh hoạt, duy trì kênh với Tehran, đề xuất các gói “đổi chác” ngắn hạn. Trong khi Ả rập Xê út tỏ ra thận trọng hơn, nhấn mạnh ưu tiên bảo vệ lãnh thổ và cơ sở hạ tầng, đồng thời tận dụng liên minh với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ để gia tăng trọng lượng ngoại giao. Qatar có lợi thế quan hệ gần gũi hơn với Iran; Ả rập Xê út có lợi thế quy mô kinh tế và ảnh hưởng trong thế giới Ả rập.
Những khoảng trống còn lại
Dù có tiến triển trong thúc đẩy kênh đàm phán, song khoảng cách lập trường giữa Mỹ và Iran còn rất lớn. Theo Thủ tướng Qatar, các bên vẫn bất đồng về trình tự: Mỹ muốn đưa vấn đề hạt nhân vào ngay từ đầu, trong khi Iran đòi dỡ bỏ phong tỏa, giải phóng tài sản và chấm dứt tấn công trước. Iran đưa ra “7 điều kiện” tiên quyết, bao gồm chấm dứt phong tỏa hải quân và các biện pháp đơn phương. Mỹ vẫn giữ lập trường cứng rắn về kho uranium làm giàu cao và gia tăng việc thanh sát.
Rủi ro chiến tranh vẫn hiện hữu. Nếu hai tuần ngoại giao tới không mang lại kết quả rõ ràng, áp lực nội bộ Mỹ (sau thất bại của đảng Cộng hòa trong bầu cử giữa nhiệm kỳ vừa qua) và áp lực từ Israel có thể khiến Tổng thống Donald Trump quay lại lựa chọn quân sự, đẩy khu vực vào tình thế ngày càng khó kiểm soát. Ngược lại, nếu thỏa thuận tạm thời đạt được, Qatar và Ả rập Xê út sẽ được ghi nhận là người kiến tạo, củng cố vị thế trong trật tự khu vực mới đang hình thành.
Giới chuyên gia nhận định, nỗ lực của Qatar và Ả rập Xê út phản ánh sự chuyển dịch trong địa chính trị Trung Đông: các nước Vịnh không còn hoàn toàn phụ thuộc vào ô dù an ninh Mỹ, mà chủ động định hình cục diện.
Trung Quốc, Nga và Liên minh châu Âu đều theo dõi sát sao tình hình khu vực, căng thẳng Mỹ - Iran, vì ổn định eo biển Hormuz liên quan trực tiếp đến thị trường năng lượng toàn cầu.
Đối với Iran, việc chấp nhận trung gian của các nước Ả rập Sunni thể hiện sự thực dụng sau thiệt hại chiến tranh. Đối với Mỹ, việc lắng nghe Qatar và Ả rập Xê út cho thấy Washington nhận ra giới hạn của sức mạnh quân sự đơn thuần khi đối mặt với chi phí kinh tế và chính trị ngày càng cao.
Tính đến thời điểm này, cánh cửa đàm phán ngoại giao giữa Mỹ và Iran vẫn mở, dù hẹp. Tinh toán của Qatar và Ả rập Xê út không chỉ là tránh chiến tranh, mà còn là định hình một trật tự khu vực mà trong đó họ có tiếng nói lớn hơn, lợi ích năng lượng được bảo vệ và cạnh tranh với Iran được quản lý thay vì đối đầu toàn diện. Thành công hay thất bại của nỗ lực này sẽ quyết định không chỉ số phận của cuộc xung đột Mỹ - Iran, mà còn định hình cân bằng quyền lực Trung Đông trong nhiều năm tới.
Các bước đi tiếp theo trong hai tuần tới sẽ cho thấy liệu tính toán này có đủ sức vượt qua những bất đồng sâu sắc còn lại hay không.