Năm 2024, trong khi thực hiện khảo sát sự đa dạng của các loài nấm tại một khu rừng mưa nhiệt đới ở tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), các nhà nghiên cứu thuộc Viện Thực vật học Côn Minh đã được người dân địa phương thông báo về sự xuất hiện của một loài nấm khác thường trong khu vực.
Người dân đã gửi kèm hình ảnh để nhờ các nhà nghiên cứu xác định xem đó là loại nấm gì, nhưng ngay cả những chuyên gia hàng đầu cũng không thể xác định được loài nấm trong ảnh.

Theo tiến sĩ Indunil Chinthani Senanayake, thành viên nhóm nghiên cứu của Viện Thực vật học Côn Minh, người dân địa phương thậm chí còn ăn thử loại nấm lạ này để kiểm tra xem nó có độc hay không.
Không thể xác định thông tin loại nấm qua hình ảnh, các nhà nghiên cứu đã đến trực tiếp địa điểm người dân phát hiện ra loại nấm này. Họ nhận thấy những cây nấm kỳ lạ có màu vàng nhạt, với hình dạng giống những ngón tay người, xúc tu hoặc chiếc thìa… mọc ra từ những rễ cây đang phân hủy.
Các nhà khoa học nhận định đây là một dạng nấm túi (Ascomycete). Khác với các loại nấm khác, các loài thuộc ngành nấm túi không sở hữu cấu trúc nấm điển hình (có mũ và cuống). Thay vào đó, chúng sản sinh bào tử bên trong các cấu trúc siêu nhỏ giống như những chiếc túi.
Những cây nấm mà chúng ta nhìn thấy mọc trên mặt đất thực chất là các thể quả (cơ quan sinh sản hữu tính đa bào ở nấm), nơi chứa các tế bào sản sinh bào tử cho loại nấm vốn thường ẩn mình dưới lòng đất hoặc bên trong các vật khác.
Hầu hết các loài nấm túi đều có thể quả tương đối nhỏ. Tuy nhiên, thể quả của những cây nấm bí ẩn ở Vân Nam này có kích thước rất to lớn, với một số trường hợp cao đến 50cm và nặng 2,2kg.
Nhóm nghiên cứu đã mang các mẫu vật về phòng thí nghiệm để phân tích sâu hơn và phát hiện đây là một loại nấm hoàn toàn mới, chưa từng được biết đến.
Các nhà nghiên cứu đã nuôi cấy bào tử loài nấm lạ trong phòng thí nghiệm để quan sát các đặc điểm vật lý, đồng thời so sánh mẫu DNA của loại nấm này với những loài nấm khác đã từng được biết đến để xác định mối quan hệ tiến hóa của nó.
Kết quả cho thấy loài nấm này có họ hàng với một số loài như nấm bấc nến (candlesnuff fungus), nấm móng tay người chết (dead-man’s-fingers)… nhưng các loại nấm này có thể quả thường chỉ cao vài cm, nhỏ hơn nhiều so với thể quả của loài nấm mới được phát hiện.
Kết quả nghiên cứu kết luận loại nấm được tìm thấy trong rừng ở Vân Nam là một loài nấm hoàn toàn mới, được đặt tên Dianjunurus rex. Trong đó, “rex” có nghĩa là “vua” trong tiếng Latin, còn “Dian” (Điền) gợi nhắc đến vương quốc cổ đại từng tồn tại ở khu vực này.
“Loài nấm đáng kinh ngạc này đại diện cho một họ nấm hoàn toàn mới, đồng thời mở ra một góc nhìn hiếm hoi về quá trình tiến hóa của các dạng hình thái nấm cực đoan. Khám phá này cho thấy vẫn còn rất nhiều sự đa dạng sinh học của các loài nấm đang chờ được tìm thấy trong những khu rừng ở Đông Á”, tiến sĩ Indunil Senanayake cho biết.

Phân tích di truyền cũng cho thấy một điều kinh ngạc, khi nấm Dianjunurus rex đã xuất hiện và bắt đầu tiến hóa từ cách đây 65 triệu năm, sau sự kiện tuyệt chủng hàng loạt vào cuối kỷ Phấn trắng xóa sổ loài khủng long, nghĩa là loài nấm này đã tồn tại trong suốt 65 triệu năm qua.
“Trong những năm tháng tăm tối, lạnh lẽo sau cú va chạm gây ra sự tuyệt chủng hàng loạt, các loại nấm vẫn có thể duy trì sự sống tốt hơn so với các loài thực vật quang hợp, vốn phụ thuộc vào Mặt Trời. Loài nấm này tồn tại sau hàng chục triệu năm, nhưng đến bây giờ mới được đưa ra ánh sáng”, tiến sĩ Senanayake chia sẻ thêm.
Phát hiện của các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã được công bố trên Frontiers in Fungal Biology (Các nghiên cứu tiên phong trong Sinh học Nấm), tạp chí khoa học chuyên công bố các nghiên cứu chất lượng cao về ngành nấm học.