Thông tin từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trong khi tôm và cá tra tiếp tục giữ vai trò chủ lực, cua, ghẹ đang nổi lên như một điểm sáng của ngành.
Trong 10 tháng đầu năm nay, xuất khẩu nhóm mặt hàng này tăng tới 32,6% so với cùng kỳ, mức tăng cao nhất trong các mặt hàng thủy sản chủ lực.
Kết quả này góp phần đưa tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt gần 10,46 tỷ USD, tăng hơn 12% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, tôm đạt hơn 4,2 tỷ USD, tăng 9%, cá tra đạt gần 2 tỷ USD, tăng 11%.

Như vậy, đà tăng trưởng của ngành đang có sự đóng góp ngày càng lớn từ các nhóm sản phẩm ngoài những mặt hàng truyền thống.
Đây là tín hiệu tích cực trong bối cảnh doanh nghiệp phải tìm kiếm thêm dư địa tăng trưởng, giảm sự phụ thuộc vào một số mặt hàng chủ lực và thích ứng với biến động thị trường.
Sau khi đạt kim ngạch 10,4 tỷ USD trong 10 tháng, ngành thủy sản cần thu về hơn 1,5 tỷ USD trong tháng 11 và 12 để chạm mốc 12 tỷ USD cho cả năm 2026. Bình quân mỗi tháng, kim ngạch xuất khẩu cần đạt khoảng 800 triệu USD, thấp hơn nhiều so với con số 1,32 tỷ USD của riêng tháng 10.
Đây là cơ sở để kỳ vọng ngành thủy sản hoàn thành mục tiêu năm nay, nếu không xuất hiện những biến động bất lợi lớn. Tuy vậy, bức tranh xuất khẩu thủy sản cũng đang có sự phân hóa rõ rệt giữa các thị trường.
Trung Quốc (bao gồm Hong Kong) và ASEAN đang trở thành động lực quan trọng, đóng góp khoảng hai phần ba mức tăng kim ngạch toàn ngành. Riêng thị trường Trung Quốc (bao gồm Hong Kong) đạt 2,62 tỷ USD, tăng 30,3% so với cùng kỳ.
Ngược lại, xuất khẩu sang Mỹ giảm 1,2%, còn 1,63 tỷ USD. Riêng mặt hàng tôm xuất khẩu sang thị trường này giảm hơn 19%, cá tra giảm gần 13%.
Sự dịch chuyển này cho thấy doanh nghiệp thủy sản đang có thêm cơ hội tại châu Á, nhưng cũng phải tính toán lại chiến lược ở những thị trường truyền thống.
Dự báo của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cho thấy đến năm 2035, châu Á sẽ chiếm 75% lượng tiêu thụ thủy sản toàn cầu.
Thị trường Trung Quốc cũng đang mở rộng nhu cầu từ các thành phố ven biển vào những tỉnh nội địa. Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam phát triển thêm danh mục sản phẩm, từ hải sản cao cấp đến hàng chế biến sẵn, tiện lợi cho bữa ăn hằng ngày.
Theo VASEP, một trong những điểm nghẽn đáng chú ý trong xuất khẩu thủy sản hiện nay nằm ngay từ khâu sản xuất nguyên liệu.
Hiện khoảng 80% tôm thẻ chân trắng bố mẹ phải nhập khẩu. Đối với cá tra, thức ăn chiếm tới 70-80% giá thành nuôi. Trong khi đó, khảo sát chuỗi tôm ghi nhận mức tổn thất 8,8%.

Những yếu tố này khiến chi phí sản xuất thủy sản trong nước chịu nhiều áp lực, đặc biệt khi phải cạnh tranh với các quốc gia có lợi thế về quy mô và giá thành như Ecuador, Ấn Độ.
Một vấn đề khác là khả năng đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Trong số các cơ sở nuôi tôm nước lợ thuộc diện phải đăng ký, mới có 24,5% được cấp mã số.
Đây là hạn chế đáng kể khi các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về minh bạch nguồn gốc, an toàn thực phẩm và trách nhiệm môi trường.
Không chỉ đối mặt với khó khăn ở khâu nguyên liệu, doanh nghiệp còn chịu sức ép lớn từ các biện pháp phòng vệ thương mại. Các đơn vị xuất khẩu không thể chỉ tập trung tìm kiếm đơn hàng mà phải chuẩn bị kỹ hồ sơ truy xuất, minh bạch xuất xứ và chủ động phối hợp với nhà nhập khẩu để ứng phó nguy cơ bị điều tra.
Ông Đỗ Ngọc Tài - Chủ tịch VASEP - cho rằng nhiều quyết định quan trọng để đạt mục tiêu tăng trưởng phải được đưa ra từ trước khi có đơn hàng, từ lựa chọn con giống, tổ chức vùng nuôi đến đầu tư thiết bị, chuẩn bị công suất và bố trí nguồn vốn.
Điều này cho thấy muốn tăng kim ngạch bền vững, ngành thủy sản cần chuyển từ cách tiếp cận chạy theo đơn hàng sang chủ động tổ chức chuỗi cung ứng, kiểm soát chất lượng và nâng cao giá trị sản phẩm.