Trong không gian thanh tịnh của tịnh xá Trung Tâm (phường Bình Lợi Trung, TP.HCM), nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20.11, thượng tọa Thích Giác Hoàng, Ủy viên thường trực Hội đồng Trị sự GHPGVN, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, Trưởng khoa Đào tạo từ xa thuộc Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP.HCM tiếp chuyện chúng tôi bằng một phong thái điềm tĩnh, đầy bao dung.
Nhìn vào khối lượng công việc đồ sộ của thượng tọa trong nền giáo dục Phật giáo, đằng sau chiếc áo cà sa là một hành trình dài tháng năm thăng trầm tu học, rèn giũa qua những môi trường khắc nghiệt cho đến những năm tháng phiêu bạt du học tại Ấn Độ và Miến Điện.

Nhiều vị thầy tạo ảnh hưởng sâu sắc
Bước chân vào cửa Phật từ năm 1980 khi mới 9 tuổi, chú tiểu nhỏ Thích Giác Hoàng đã sớm trải qua những năm tháng tuổi thơ nhiều gian nan nơi tịnh xá vùng núi Gia Lai cũ. Giai đoạn đó đất nước còn nhiều khó khăn, ngôi chùa miền núi thiếu thốn nên phải lao động để tự lo kế mưu sinh.
Trong môi trường ấy, chú tiểu Giác Hoàng được sự giáo dưỡng của các sư cô, ni sư. Tuy cuộc sống tu học đơn sơ nhưng đã sớm gieo vào lòng chú tiểu bài học về sự hy sinh và tinh thần kham nhẫn trước mọi biến cố cuộc đời.
Học xong phổ thông, thầy chuyển lên chùa tăng tại Gia Lai rồi về Đà Lạt vào năm 1990 để tiếp tục con đường tu học. Tại đây, thầy sống trực tiếp với sư phụ cũng chính là người cha ruột của mình. Vị thầy vừa là cha vừa là sư phụ có tính cách vô cùng nghiêm khắc, tỉ mỉ từ việc tụng kinh, nấu nước, làm việc nhà cho đến trồng hoa kiểng, vẽ tranh. Chính sự rèn luyện khắt khe này, trong những năm tháng chớm đầu đời ấy đã nhào nặn nên tính cách của thượng tọa Thích Giác Hoàng về sau.

Năm 1993, thượng tọa vô TP.HCM theo học hệ cử nhân Phật học tại tịnh xá Trung Tâm. Suốt 4 năm học tập tại đây, hình ảnh của hòa thượng Thích Giác Toàn đã khắc sâu vào tiềm thức thầy như một tấm gương lớn về sự dấn thân phụng sự xã hội và giáo hội.
Sau khi tốt nghiệp cử nhân, thầy tiếp tục hành trình du học tại Ấn Độ và Miến Điện. Tại Ấn Độ, thầy vô cùng ấn tượng trước hình ảnh thiền sư cư sĩ S.N. Goenka, một người tuy mang thân phận cư sĩ có gia đình nhưng đã dựng lập nên hệ thống các trường thiền Vipassana rộng khắp toàn cầu, đưa hàng ngàn tu sĩ lẫn cư sĩ bước vào con đường thực hành thiền quán.
Chứng kiến một cư sĩ có thể làm nên điều vĩ đại cho Phật giáo bằng con đường tu tập thực chứng, thượng tọa nhận ra rằng giá trị thực sự của sự tu hành vượt lên trên mọi địa vị, giới tính hay hình tướng bên ngoài.
Sau khi hoàn thành luận án tiến sĩ tại Ấn Độ, thượng tọa không vội trở về mà chọn dấn thân sang Miến Điện để tiếp tục học thiền. Thượng tọa tiếp nhận tinh hoa của nhiều truyền thống, tích lũy cho mình kinh nghiệm tu học và sự vững chắc về tư duy quản trị lẫn đường hướng giáo dục Phật giáo.

Cống hiến cho sự nghiệp giáo dục khi còn trẻ
Năm 2006, thượng tọa trở về Việt Nam bắt đầu cống hiến cho sự nghiệp giáo dục. Thượng tọa bắt đầu công việc từ người quản chúng văn phòng, chánh văn phòng, phó tổng thư ký, rồi phó trưởng khoa Triết cho đến trưởng khoa Đào tạo từ xa tại Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP.HCM từ năm 2009.
Nhớ lại những ngày đầu bước lên bục giảng, thầy nói: "Dù tuổi đời còn rất trẻ và gương mặt trông như sinh viên khiến nhiều tăng ni, học trò ngỡ ngàng, nhưng bằng nền tảng tri thức vững vàng, từng đọc qua hàng trăm trang sách và đạo lực tu tập miên mật, tôi đã hoàn toàn thuyết phục được người học".
Hơn 15 năm lãnh đạo khoa Đào tạo từ xa, thượng tọa Thích Giác Hoàng phải đối mặt với một môi trường quản trị khó khăn gấp nhiều lần so với hệ chính quy. "Lớp học tập hợp hàng trăm sinh viên đủ mọi lứa tuổi, từ tăng ni cho đến cư sĩ trải dài khắp các tỉnh thành và cả các kiều bào tại Mỹ, Canada. Đầu vào mở rộng đồng nghĩa với việc trình độ đạo đức, kiến thức thế học và Phật học của người học vô cùng lệch nhau", thượng tọa chia sẻ.

Thương tọa nói tiếp, có những sinh viên là người tâm tính thuần lương, nhưng cũng không ít người mang theo "hàng đống, hàng núi khổ đau", những thất bại chua chát trong làm ăn, tổn thương do đổ vỡ tình cảm, dằn xé tâm lý và góc cạnh gai góc từ quá khứ từ cuộc đời vào lớp học.
Nhiều cư sĩ ở ngoài đời sở hữu địa vị xã hội rất cao, là giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ khoa học, bác sĩ, luật sư hay chủ tịch tập đoàn lớn. Đứng trước một môi trường đa dạng và đầy áp lực như thế, theo thượng tọa nếu người thầy chỉ có tri thức giáo dục thuần túy thì sẽ nhanh chóng bị quá tải và kiệt sức trước khối nghiệp lực của học trò.
Bằng tâm bao dung không phân biệt tôn giáo hay nguồn gốc, cùng sự kham nhẫn vô bờ bến, thượng tọa đã kiên nhẫn đứng ra lắng nghe, xoa dịu và "dọn dẹp" những tổn thương tâm hồn cho biết bao thế hệ sinh viên.
"Học trò đã dạy tôi bài học về ý chí"
Nhìn lại quãng thời gian làm thầy, khi được hỏi về khoảnh khắc nào khiến thượng tọa cảm thấy mình mới chính là người đang được học, thượng tọa cho biết chính học trò là những người thầy lớn dạy cho mình bài học về ý chí, lòng khiêm nhường và nghệ thuật sống.
"Tôi nhớ về một bác tên Toàn, là bác sĩ nhi khoa ở Ninh Thuận, dù đã 80 tuổi vẫn kiên trì theo học Phật học suốt 10 năm liền. Đều đặn mỗi chiều thứ sáu, bác lại đón xe đò từ Phan Rang vào TP.HCM lên lớp. Những lúc nghỉ trưa cụ mệt mỏi nằm tạm trên tấm nilon ở thềm giữa trưa nắng để chờ giờ học tiếp theo", thượng tọa kể lại.

Ngoài ra, thượng tọa còn nhớ chuyện những người phụ nữ bị gia đình cấm đoán, phải giấu chồng con, tranh thủ từng giờ nghỉ ngắn ngủi tại cơ quan gõ từng trang bài học để vượt qua nghịch cảnh hoàn thành 4 năm cử nhân.
Bên cạnh đó, những học trò là các chuyên gia, tiến sĩ thế hệ uyên bác, vị thầy tự thấy sở học của mình rất nhỏ bé trước tri thức của học trò, từ đó luôn giữ cho mình tâm khiêm kính, không tự cao tự đại và mẫn cầu học hỏi suốt đời. biến môi trường đào tạo thành nơi thầy trò cùng nâng đỡ nhau trên con đường hoàn thiện nhân cách.
Cũng theo thượng thọa trong thời đại bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), khi chỉ cần một cú nhấp chuột là bất kỳ ai cũng có thể tra cứu hàng ngàn khái niệm hay pháp số Phật học.
Tuy vậy, thượng tọa Thích Giác Hoàng vẫn khẳng định vào một giá trị không thể thay thế chính là người thầy tâm linh. "AI hay công nghệ hiện đại dù tiến bộ đến đâu cũng chỉ đóng vai trò như một cuốn từ điển di động tiện lợi để giải đáp những câu hỏi lặt vặt về mặt khái niệm. Tri thức thuần túy nếu thiếu đi sự thẩm định và hành trì thực tế thì cũng giống như việc đổ đất đá xuống hầm hố, chưa thể tạo nên một mặt đường tráng nhựa phẳng cho sự giải thoát. Một bài giảng do máy móc biên soạn có thể hoàn hảo về mặt ngôn từ nhưng hoàn toàn thiếu vắng thần hồn và khí độ", thượng tọa chia sẻ.

Đồng thời, giá trị cốt lõi làm nên vị thầy tâm linh chính là đạo lực tu chứng, chất liệu tu tập và năng lực giác ngộ chân thật xuất phát từ nội tâm. Lời giảng của người thầy có tu tập mang theo nội lực sâu sắc, có khả năng đi thẳng vào tâm trí, kích hoạt sự bùng vỡ nhận thức và chữa lành những tổn thương tinh thần cho con người.
Chị Nguyễn Ngọc Oanh (học viên khóa 7, khoa Phật học từ xa) chia sẻ thượng tọa Thích Giác Hoàng là vị thầy được cô cùng tập thể học viên quý kính như người cha hiền tận tụy.
Dưới sự dẫn dắt bình dị và không phân biệt của thầy Thích Giác Hoàng, các học viên xuất thân từ nhiều ngành nghề khác nhau như luật sư, bác sĩ, doanh nhân đã kết nối thành một mái nhà chung. Thầy không chỉ truyền trao giáo lý Đức Phật, hướng dẫn thực hành chánh niệm mà còn lan tỏa năng lượng tích cực qua các bài giảng đạo đức gần gũi, đi vào lòng người.
Theo chị Oanh, dấu ấn sâu sắc nhất với thầy là đêm lễ hoa đăng quy mô hơn 5.000 người nhân dịp Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ X vừa qua. Nhờ sự định hướng và quy tụ của thầy ấm, mọi học viên đã gác lại địa vị xã hội để chung tay tạo nên sự kiện thành công. Tấm lòng gần gũi, bao dung của thầy đã trở thành điểm tựa tinh thần và nguồn cảm hứng phụng sự lớn lao cho các thế hệ học viên tu học.
Theo anh Phạm Anh Kiệt (học viên khóa 6), môi trường đào tạo cử nhân Phật học từ xa không chỉ truyền trao tri thức chính quy mà còn kết nối chặt chẽ giữa pháp học và pháp hành. Việc tự tìm hiểu Phật pháp qua mạng trước đây từng khiến anh bối rối do giáo lý mênh mông và nhiều luồng quan điểm. Một ngày, nhân duyên tình cờ đưa anh đến với chương trình do thượng tọa Giác Hoàng - giảng viên môn Đạo đức học Phật giáo.
Tại đây, thượng tọa không chỉ giảng dạy chuyên ngành mà còn sâu sắc quan tâm, tổ chức các chương trình sinh hoạt ngoại khóa tại tự viện giúp tăng ni, cư sĩ học viên thắt chặt tình thân. Đặc biệt, từ đi đứng, lời nói đến cử chỉ của thượng tọa đều là tấm gương tu tập sống động, mang lại cho học viên nhiều giá trị thiết thực cả về tri thức lẫn đời sống tâm linh.