
Tôi tình cờ phát hiện câu chuyện thưởng Tết của một số công nhân tương đương 10-12 ngày lương, đúng bằng số ngày phép năm họ được hưởng.
Trong quá trình khảo sát tại một khu công nghiệp ở một địa phương, tôi hỏi công nhân của sáu doanh nghiệp lớn về chế độ nghỉ phép năm. Điều khiến tôi bất ngờ là những người được hỏi đều phản ánh một tình trạng tương tự: Họ gần như không được nghỉ phép năm, dù vẫn làm việc đủ thời gian để có quyền lợi này.
Một số người nói họ chưa từng nghỉ phép. Có người thậm chí không biết mình có bao nhiêu ngày phép, chỉ biết rằng hễ nghỉ một ngày là bị trừ lương. Đáng chú ý hơn, tôi phát hiện một hiện tượng chung ở một số doanh nghiệp: Khoản tiền thưởng Tết được trả cho công nhân lại trùng khớp với giá trị tiền lương của những ngày phép họ đáng lẽ được nghỉ.
Một công nhân có mức lương 300.000 đồng mỗi ngày, làm đủ một năm, được thưởng Tết 3,6 triệu đồng. Một người khác lương 250.000 đồng mỗi ngày, làm 10 tháng, nhận thưởng Tết 2,5 triệu đồng. Những con số này lần lượt tương đương 12 ngày và 10 ngày lương.
Tôi không cho rằng chỉ dựa vào sự trùng khớp này có thể kết luận doanh nghiệp đã lấy tiền phép năm để trả thưởng Tết. Nhưng cần nhìn rõ bản chất pháp lý của hai khoản tiền.
Điều 104 Bộ luật Lao động quy định tiền thưởng là khoản tiền, tài sản hoặc hình thức khác mà người sử dụng lao động thưởng cho người lao động căn cứ vào kết quả sản xuất, kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc. Doanh nghiệp tự quyết định quy chế thưởng và phải công khai tại nơi làm việc sau khi tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở nếu có.
Pháp luật không bắt buộc doanh nghiệp phải thưởng Tết, cũng không quy định một quỹ thưởng Tết riêng. Khoản thưởng được doanh nghiệp bố trí theo quy chế tài chính, quy chế thưởng và kết quả kinh doanh; nếu đáp ứng điều kiện chứng từ, quy định kế toán và thuế, khoản chi này có thể được hạch toán vào chi phí doanh nghiệp.
Trong khi đó, Điều 113 quy định người lao động làm đủ 12 tháng trong điều kiện bình thường được nghỉ 12 ngày phép năm hưởng nguyên lương. Đây là quyền lợi bắt buộc, không phụ thuộc vào việc doanh nghiệp có kinh doanh có lãi hay không.
Thưởng Tết là chính sách khuyến khích, còn nghỉ phép năm là quyền lợi lao động. Không thể lấy một khoản thưởng do doanh nghiệp tự quyết định để mặc nhiên thay thế một quyền lợi do pháp luật quy định.
Nếu doanh nghiệp không bố trí cho công nhân nghỉ phép, cuối năm lại trả một khoản thưởng có giá trị đúng bằng số ngày phép chưa nghỉ, trong khi người lao động không được giải thích và vẫn bị trừ lương khi nghỉ việc cần thiết, thì cơ quan chức năng cần kiểm tra thực chất khoản chi ấy. Không thể chỉ nhìn tên gọi "thưởng Tết" trên bảng lương mà bỏ qua cách doanh nghiệp đã thực hiện quyền nghỉ phép của công nhân.
Tôi cho rằng đã đến lúc cần thay đổi cách quản lý chế độ nghỉ phép năm. Từ năm 2027, nên quy định doanh nghiệp có trách nhiệm bố trí để người lao động nghỉ đủ số ngày phép được hưởng trong năm. Nếu đến cuối năm người lao động vẫn còn ngày phép, doanh nghiệp phải chủ động yêu cầu họ nghỉ, có thể chia thành nhiều đợt phù hợp với kế hoạch sản xuất. Người lao động không được tự ý từ bỏ quyền nghỉ phép chỉ vì muốn nhận thêm tiền, còn doanh nghiệp cũng không được dùng tiền để thay thế nghĩa vụ bố trí ngày nghỉ.
Quy định này không phải nhằm gây khó khăn cho doanh nghiệp. Ngược lại, doanh nghiệp có thể chủ động lập kế hoạch nhân sự, bố trí ca kíp và sản xuất từ đầu năm thay vì để công nhân làm việc liên tục rồi cuối năm mới giải quyết số ngày phép tồn đọng. Với những ngành nghề cần duy trì hoạt động thường xuyên, lịch nghỉ có thể được phân bổ luân phiên giữa các nhóm lao động.
Quan trọng hơn, nghỉ phép không chỉ là thời gian nghỉ ngơi. Một công nhân có thể cần vài ngày để về quê thăm cha mẹ, đưa con đi khám bệnh, chăm sóc người thân hoặc giải quyết những công việc gia đình không thể trì hoãn. Có những người phải đi khám chữa bệnh nhưng vẫn cố đi làm vì sợ bị trừ lương, dù số ngày phép của họ còn nguyên. Một chế độ nghỉ phép chỉ tồn tại trên giấy thì không thể giúp người lao động tái tạo sức khỏe.
Khi công nhân được nghỉ thực sự, họ có thêm thời gian đi lại, du lịch, mua sắm, sử dụng dịch vụ và chăm sóc gia đình. Khoản tiền lương vẫn được trả trong những ngày nghỉ sẽ tiếp tục được đưa vào tiêu dùng. Đây cũng là một cách tạo thêm sức mua cho nền kinh tế trong nước, thay vì chỉ nhìn ngày nghỉ dưới góc độ chi phí sản xuất của doanh nghiệp.
Tôi không nghĩ rằng một môi trường lao động tốt có thể được xây dựng bằng cách buộc người công nhân phải lựa chọn giữa thu nhập và sức khỏe, giữa giữ công việc và chăm sóc gia đình. Doanh nghiệp cần người lao động có sức khỏe, tinh thần ổn định và khả năng làm việc lâu dài. Những ngày nghỉ phép được sử dụng đúng nghĩa cũng là một khoản đầu tư cho năng suất.
Trước mắt, cơ quan chức năng cần kiểm tra những doanh nghiệp có phản ánh không bố trí nghỉ phép, đối chiếu bảng chấm công, bảng lương, quy chế thưởng Tết và phỏng vấn trực tiếp công nhân. Nếu phát hiện quyền lợi bị xâm phạm, cần xác định trách nhiệm và khôi phục quyền lợi cho người lao động, không chỉ dừng ở việc xử phạt.