Bẫy lao động giá rẻ bắt nguồn từ những điểm nghẽn đan cài ở cả 3 cấp độ: người lao động, doanh nghiệp và nền kinh tế.
Theo Cục Thống kê, quý III/2026, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ đạt 30,4%. Dù chưa phản ánh đầy đủ kỹ năng thực tế, con số này cho thấy thách thức chuẩn bị nhân lực cho những công việc phức tạp, có giá trị cao. Tuy nhiên, người có tay nghề cũng khó phát huy năng lực nếu doanh nghiệp không tạo ra công việc tương xứng.
Hàng hóa Việt Nam đã đi khắp thế giới, nhưng điều đó chưa đồng nghĩa doanh nghiệp Việt tiến xa trong chuỗi giá trị. Một nhà máy đặt tại Việt Nam không có nghĩa những khâu quyết định giá trị sản phẩm nằm trong tay doanh nghiệp Việt. Vấn đề không chỉ là sản xuất bao nhiêu, mà còn là làm chủ những gì.
Theo Khảo sát kinh tế Việt Nam 2025 của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế), năm 2023, doanh nghiệp FDI đóng góp gần ba phần tư kim ngạch xuất khẩu, nhưng liên kết cung ứng với doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Thu hút tập đoàn quốc tế và biến sự hiện diện của họ thành năng lực cạnh tranh nội địa là hai việc khác nhau.
Thiếu nhân lực có kỹ năng, doanh nghiệp khó làm chủ công nghệ; thiếu năng lực công nghệ, người lao động ít cơ hội phát huy tay nghề. Liên kết lỏng lẻo lại khiến cả hai khó tiếp cận tri thức và những công đoạn giá trị cao. Phá vỡ vòng luẩn quẩn này đòi hỏi ba mảnh ghép cùng vận hành.

Nhân lực có kỹ năng cao phải có đất dụng võ
Điều quan trọng không chỉ là đào tạo thêm bao nhiêu người, mà là giúp họ đảm nhiệm công việc khó hơn, có năng suất cao hơn. Tấm bằng chứng nhận quá trình học; thị trường còn cần bằng chứng người học làm được việc.
Một doanh nghiệp cơ khí muốn chuyển từ gia công đơn giản sang chế tạo linh kiện chính xác cần nhiều hơn công nhân vận hành máy. Họ cần kỹ thuật viên hiểu bản vẽ, dung sai, kiểm soát chất lượng; kỹ sư biết thiết kế quy trình và cải tiến sản phẩm. Những năng lực ấy khó hình thành nếu đào tạo tách rời sản xuất.
Phát triển nhân lực phải đi trước, nhưng không thể đơn độc. Cơ sở đào tạo và doanh nghiệp cần cùng xác định vị trí việc làm khi công nghệ thay đổi, thiết kế thực hành và đánh giá năng lực. Nhà trường không thể chỉ dạy những gì sẵn có, còn doanh nghiệp đứng ngoài đào tạo rồi phàn nàn thiếu người.
Đào tạo cũng phải gắn với sử dụng và đãi ngộ. Người lao động khó có động lực học thêm nếu vẫn làm công việc cũ, hưởng thu nhập cũ. Doanh nghiệp cần mở lộ trình nghề nghiệp, trả công tương xứng; Nhà nước và doanh nghiệp chia sẻ chi phí đào tạo lại, nhất là với người phải chuyển nghề.
Nhân lực giỏi chỉ trở thành năng suất, thu nhập thực tế khi doanh nghiệp đủ sức sử dụng và trả công xứng đáng.
Doanh nghiệp tự viết "công thức" của mình
Thiết bị hiện đại chưa đồng nghĩa năng lực công nghệ mạnh. Doanh nghiệp có thể vận hành dây chuyền nhập khẩu nhưng vẫn phụ thuộc bên ngoài khi thiết kế sản phẩm, thay đổi quy trình hoặc xử lý lỗi phức tạp. Khác biệt nằm ở khả năng tự hiểu, cải tiến và tạo giải pháp.
Câu chuyện khuôn mẫu tại THACO Chu Lai cho thấy bước chuyển có thể bắt đầu từ việc cụ thể. Theo Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học, giai đoạn 2016-2019, nhóm nghiên cứu của doanh nghiệp đã thiết kế, chế tạo ba bộ khuôn cho một số chi tiết ô tô tải, xây dựng hồ sơ thiết kế và quy trình công nghệ. Doanh nghiệp sau đó cho biết kết quả được vận dụng để phát triển khuôn cho một số chi tiết ô tô du lịch từ năm 2020.
Giá trị không chỉ ở ba bộ khuôn, mà còn ở tri thức, quy trình tích lũy để giải quyết yêu cầu tiếp theo. Đây là một hướng đi, không phải bằng chứng toàn bộ công nghệ ô tô đã được làm chủ.
Kinh nghiệm Hàn Quốc cũng gợi mở cách tổ chức học hỏi. Theo OECD, từ khi Viện Khoa học và Công nghệ Hàn Quốc (KIST) ra đời năm 1966, các viện nghiên cứu công đã hỗ trợ công nghiệp tiếp nhận công nghệ, đào tạo nhân lực nghiên cứu; một bộ phận sau đó chuyển sang trung tâm nghiên cứu doanh nghiệp.
Việt Nam không nhất thiết sao chép mô hình tập đoàn lớn hay chuyển hết sang ngành mang nhãn "công nghệ cao". Trong dệt may, thực phẩm hay cơ khí, doanh nghiệp nhỏ làm chủ công đoạn khó cũng có thể nâng vị thế.
Chính sách cần hỗ trợ những bài toán cụ thể về thiết kế, thử nghiệm, kiểm định, đào tạo kỹ sư và thương mại hóa. Vốn công có thể chia sẻ chi phí học hỏi, nhưng doanh nghiệp phải cùng đầu tư, chịu trách nhiệm. Kết quả cần đo bằng sản phẩm, quy trình được làm chủ, thay vì số máy mua thêm hay đề tài hoàn thành.

Liên kết chuỗi giá trị để bồi đắp nội lực
Doanh nghiệp có kỹ sư giỏi, công nghệ tốt vẫn khó phát triển nếu thiếu khách hàng, dịch vụ hỗ trợ và đối tác học hỏi. Hệ sinh thái liên kết vì thế cần cả doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp đầu đàn trong nước, nhà cung ứng, viện trường, tổ chức kiểm định và tài chính.
Theo OECD, năm 2023, khoảng 18% doanh nghiệp tại Việt Nam tham gia chuỗi giá trị toàn cầu; ở nhóm nhỏ, tỷ lệ chỉ khoảng 12%. Nhà máy hiện đại hiện diện chưa có nghĩa nhà cung ứng nội địa đủ sức đáp ứng đơn hàng.
Singapore có hai chương trình đáng tham khảo. PACT (Partnerships for Capability Transformation - hợp tác nâng cao năng lực) hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ trong nước hợp tác với các tập đoàn đa quốc gia và doanh nghiệp lớn để phát triển năng lực cung ứng, cùng cải tiến sản phẩm. T-UP (Technology for Enterprise Capability Upgrading - nâng cao năng lực doanh nghiệp thông qua công nghệ) đưa các nhà khoa học, kỹ sư nghiên cứu đến hỗ trợ doanh nghiệp giải quyết bài toán công nghệ. Hai chương trình bổ trợ nhau: một bên giúp doanh nghiệp có thêm cơ hội hợp tác, bên kia giúp họ đủ năng lực nắm bắt cơ hội ấy.
Với Việt Nam, chương trình phát triển nhà cung ứng nên bắt đầu từ linh kiện có nhu cầu mua thực tế. Bên mua nêu tiêu chuẩn; doanh nghiệp Việt đầu tư nâng cấp; viện trường hỗ trợ kỹ thuật; tổ chức tài chính cung cấp vốn. Nhà nước phối hợp, chia sẻ chi phí học hỏi và giảm rào cản hợp tác.
Hợp đồng đầu tiên chưa phải đích đến. Thành công sâu hơn là doanh nghiệp có thể cùng khách hàng cải tiến sản phẩm, đáp ứng yêu cầu cao hơn và tìm thêm đối tác.
Thoát bẫy lao động giá rẻ là tạo nền kinh tế đủ sức trả lương cao hơn mà vẫn cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ và hiệu quả. Khi kỹ năng, năng lực doanh nghiệp và liên kết chuỗi ăn khớp, lợi thế Việt Nam mới chuyển từ giá rẻ sang giá trị cao.