
Những tiến bộ công nghệ giúp tên lửa đạn đạo chính xác hơn và có giá rẻ hơn đã cho phép Iran và lực lượng Houthi ở Yemen tấn công các đối thủ trên khắp Trung Đông.
Sự phát triển và phổ biến của những loại vũ khí này, vốn trước đây chỉ các siêu cường hạt nhân mới sở hữu, đồng nghĩa với việc các học thuyết quân sự trên toàn cầu sẽ phải thay đổi sâu sắc và nhanh chóng.
Cùng với cuộc cách mạng máy bay không người lái (UAV) đang diễn ra ở Ukraine, sự chuyển biến này có ý nghĩa chiến lược trên toàn thế giới, trong đó có vị thế bố trí quân sự của Mỹ tại châu Âu và châu Á, khi các cơ sở quân sự và hạ tầng trọng yếu có thể ngày càng dễ bị tấn công.
Nhờ những tiến bộ trong công nghệ tên lửa đạn đạo, “ngay cả các chủ thể phi nhà nước cũng có thể tác chiến ở tầm xa đáng kể, định nghĩa lại không gian chiến trường chiều sâu”, cựu sĩ quan không quân Anh Martin Sampson, hiện đứng đầu văn phòng Trung Đông của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế, nhận định.
Ông cho biết các hệ thống phòng thủ trước tên lửa này vẫn chưa theo kịp sự chuyển biến. “Mọi thứ cố định giờ đây đều có thể là mục tiêu”, ông nhận định.
Thay đổi cách thức tác chiến
Trong năm nay, Iran đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho các căn cứ quân sự Mỹ, buộc Washington phải sơ tán nhân lực khỏi những cơ sở trọng yếu của nước này tại Vùng Vịnh. Các khu quân sự của Mỹ dọc đường ven biển ở thủ đô Bahrain xuất hiện nhiều xác radar và thiết bị thông tin liên lạc cháy đen.
Trong khi đó, lực lượng Houthi ở Yemen liên tục tấn công các sân bay và cơ sở năng lượng của Ả rập Xê út, gây sức ép kinh tế lên đối thủ giàu có hơn họ rất nhiều.
Mỹ và các đồng minh trong khu vực đang bắt đầu cạn nguồn tên lửa đánh chặn dành cho các hệ thống Patriot và Hệ thống phòng thủ tầm cao giai đoạn cuối (THAAD), những phương tiện phòng thủ chủ lực trước tên lửa đạn đạo. Ở các khu vực xa hơn, tình trạng thiếu hụt trên toàn cầu khiến Ukraine không được bảo vệ đầy đủ trước hỏa lực nhằm vào lưới điện, cầu trọng yếu và các nhà máy.
Sự mất cân bằng này kéo theo những hệ quả sâu rộng đối với cách thức hoạt động của quân đội Mỹ. Kể từ sau Thế chiến II, Washington đã sử dụng mạng lưới căn cứ trên toàn cầu để bảo vệ các đồng minh và kiềm chế các nước đối địch.
Tuy nhiên, hiện nay những căn cứ này có thể trở thành mục tiêu tấn công ngay cả đối với các lực lượng quân sự như Iran và Houthi, dù họ ở cách xa hàng nghìn km.
“Cuộc chiến ở Iran cho thấy không chỉ kho dự trữ của quân đội Mỹ dễ bị tổn thương, mà cả cách thức tác chiến mà Mỹ dự định triển khai cũng không còn hiệu quả trong thời đại hiện nay. Sức mạnh quân sự đã được phổ biến rộng rãi hơn”, bà Jennifer Kavanagh, Giám đốc phân tích quân sự tại tổ chức nghiên cứu Defense Priorities, đơn vị ủng hộ việc Mỹ kiềm chế trong chính sách đối ngoại, nhận định.
Bà nói thêm: “Phương thức tác chiến của Mỹ phụ thuộc rất nhiều vào khả năng hoạt động từ các căn cứ tiền phương và bảo vệ những căn cứ này. Tuy nhiên, những gì chúng ta chứng kiến ở Trung Đông cho thấy các căn cứ này, với cách thức xây dựng hiện nay, đơn giản là không thể phòng thủ, ngay cả trước một đối thủ yếu”.
Trong khi xung đột ở Ukraine khiến mọi người tập trung chú ý vào cuộc cách mạng UAV, các thiết bị này chỉ mang đầu đạn tương đối nhỏ và tương đối dễ bị đánh chặn. Chúng có thể đặc biệt hiệu quả khi tấn công các mục tiêu dễ cháy, chẳng hạn như nhà máy lọc dầu của Ả rập Xê út.
Tuy nhiên, khác với tên lửa đạn đạo có đầu đạn mạnh và khả năng xuyên phá các công trình kiên cố, UAV thường không thể phá hủy nhà máy điện, nhà chứa máy bay được gia cố hoặc các dây chuyền sản xuất quân sự.
Các quan chức quân sự Mỹ và đồng minh thừa nhận mối đe dọa mới từ tên lửa đạn đạo đòi hỏi phải xem xét lại thế bố trí quân sự của Mỹ trên toàn thế giới, đặc biệt trong bối cảnh thiếu tên lửa đánh chặn và nền công nghiệp quốc phòng Mỹ sẽ không thể khắc phục tình trạng này trong vài năm tới.
Nhưng cho đến nay vẫn chưa có quyết định nào về cách thức thích ứng.
Một quan chức quốc phòng cấp cao của phương Tây cho biết trong những năm tới, các quốc gia có khả năng tự cung cấp hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo sẽ trở thành địa điểm được ưu tiên lựa chọn để đặt cơ sở quân sự của Mỹ. Điều này đã phần nào diễn ra ở Trung Đông, nơi các hoạt động quân sự của Mỹ ngày càng tập trung tại Israel, quốc gia tự sản xuất và vận hành các hệ thống phòng thủ tên lửa.
Cái bẫy lịch sử
Theo các chuyên gia quân sự, ở một khía cạnh nào đó, các nước phương Tây đang rơi vào một cái bẫy lịch sử.
Trước đây, tên lửa đạn đạo có giá thành rất cao nhưng độ chính xác hạn chế. Vì vậy, trong các học thuyết quân sự từ giữa đến cuối thế kỷ 20, loại vũ khí này chủ yếu được xem là phương tiện mang đầu đạn hạt nhân. Với sức công phá lớn của vũ khí hạt nhân, sai số vài trăm mét - mức thường gặp khi đó - không ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả tấn công.
“Trong một thời gian dài, các hệ thống này thiếu chính xác đến mức không có nhiều giá trị trong tác chiến thông thường, đặc biệt ở tầm bắn xa. Nhưng trong vài thập niên qua, chúng ta đã chứng kiến sự phát triển của các tên lửa đạn đạo ngày càng chính xác, ban đầu là ở một số bên có trình độ tiên tiến hơn, và hiện nay công nghệ này đang lan rộng khắp thế giới”, ông Fabian Hinz, chuyên gia tên lửa tại tổ chức Conflict Armament Research, cho biết.
Theo ông, phương thức tác chiến của phương Tây luôn hướng tới việc nhanh chóng giành ưu thế trên không, thậm chí là quyền kiểm soát hoàn toàn bầu trời. Nhưng hiện nay, ngay cả khi đối thủ không có năng lực không quân tiên tiến, họ vẫn có thể tấn công hậu phương của bạn bằng tên lửa. "Đây là khác biệt lớn so với phương thức tác chiến của phương Tây trong vài thập niên qua”, ông nhấn mạnh.
Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, việc phát triển hệ thống phòng thủ chống tên lửa đạn đạo từng bị coi là yếu tố có thể phá vỡ thế cân bằng hạt nhân giữa Mỹ và Liên Xô.
Các cuộc xung đột tại Ukraine và Trung Đông đang khiến nhu cầu về tên lửa đánh chặn tên lửa đạn đạo tăng cao, trong khi nguồn cung loại vũ khí này rất hạn chế.
Đây là một trong những loại vũ khí có công nghệ tiên tiến và chi phí sản xuất đắt đỏ nhất. Chỉ một số ít nhà sản xuất phương Tây có khả năng chế tạo loại vũ khí này. Nhà sản xuất lớn nhất, Lockheed Martin, không thể đáp ứng nhu cầu toàn cầu đang tăng mạnh. Các đơn đặt hàng tên lửa đánh chặn Patriot PAC-3 và THAAD của hãng đã kéo dài đến tận những năm 2030.
Phải đến năm sau, một công ty châu Âu là liên danh Samp/T của Pháp và Italy mới dự kiến bắt đầu sản xuất tên lửa Aster thế hệ mới, có khả năng đối phó với các mối đe dọa từ tên lửa đạn đạo. Đức đang triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo Arrow 3 của Israel
Chuyên gia tên lửa Fabian Hoffmann thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng Na Uy nhận định, lực lượng Houthi đã cho thấy năng lực phát triển tên lửa đạn đạo là một lợi thế trong chiến sự. Điều này đồng nghĩa lợi thế trong các cuộc xung đột thời gian tới sẽ nghiêng về phía bên tấn công
“Ngay cả Mỹ, với năng lực công nghiệp của mình, cũng chưa sẵn sàng đối phó với một đối thủ sản xuất tên lửa đạn đạo ở quy mô công nghiệp. Trong trung và dài hạn, tình hình có thể khác, nhưng trong ngắn hạn, đây thực sự là một thách thức lớn”, ông Hoffmann.
Nhiều quan chức quân sự đặt câu hỏi liệu việc đầu tư những khoản ngân sách quốc phòng khổng lồ vào tên lửa đánh chặn tên lửa đạn đạo có còn hợp lý hay không. Họ cho rằng thay vào đó, cần tập trung vào năng lực răn đe.
“Tôi tự hỏi liệu việc cố gắng phòng thủ trước loại vũ khí này có đáng hay không”, Trung tướng Pháp đã nghỉ hưu Michel Yakovleff đặt vấn đề.