Chuyển tới nội dung chính
Khoa học & Công nghệ · Điểm tin đa nguồn

Tại sao mọi vật trong vũ trụ, kể cả các thiên hà đều quay?

(Dân trí) - Chuyển động quay tròn là một hiện tượng phổ biến trong vũ trụ. Từ Trái Đất, Mặt Trăng, Mặt Trời cho đến toàn bộ Dải Ngân Hà, cùng vô số thiên thể lớn nhỏ khác, tất cả đều đang không ngừng xoay vòng.

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 09/11/2026 Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗
Tại sao mọi vật trong vũ trụ, kể cả các thiên hà đều quay? - 1
Thiên hà xoắn ốc Messier 77 (ảnh: NASA, ESA và A. van der Hoeven, CC BY-ND).

Vậy nguyên nhân do đâu? Tại sao bất cứ thứ gì trong không gian cũng đều phải quay? Để tìm lời giải, trước hết chúng ta cần hiểu quy luật vật lý đằng sau chuyển động này.

Định luật của những vòng quay

Trong vật lý, mức độ quay của một vật thể được đo bằng một đại lượng gọi là động lượng góc (hay mô-men động lượng). Đại lượng này phụ thuộc vào hai yếu tố: khối lượng của vật thể và cách khối lượng đó phân bố xung quanh tâm khối lượng (trọng tâm) của nó. Hãy tưởng tượng bạn đang cố đặt cân bằng một cây thước trên đầu ngón tay, điểm giúp cây thước nằm ngang chính là tâm khối lượng.

Nếu một vật thể đang quay mà không bị thay đổi khối lượng hay hình dáng, tốc độ quay của nó sẽ giữ nguyên. Ngược lại, nếu hình dáng hoặc khối lượng biến đổi, tốc độ quay cũng lập tức thay đổi theo.

Bạn có thể tự mình kiểm chứng điều này qua một trò chơi nhỏ: Nếu bạn ngồi trên một chiếc ghế văn phòng và bắt đầu xoay tròn khi hai chân dang rộng, bạn sẽ thấy mình quay khá chậm. Nhưng ngay khi thu chân lại, bạn lập tức xoay nhanh hơn hẳn.

Bí mật vật lý ở đây chính là định luật bảo toàn động lượng góc. Việc thu chân vào giúp đưa khối lượng cơ thể lại gần trọng tâm hơn, làm tăng tốc độ xoay. Sau đó, chiếc ghế sẽ chậm dần và dừng lại do lực ma sát giữa các bộ phận cơ khí đã biến động năng thành nhiệt năng.

Một ví dụ khác là các vận động viên trượt băng nghệ thuật xoay nhanh hơn khi thu tay vào sát cơ thể.

Định luật bảo toàn động lượng góc là quy luật tối cao của vũ trụ, áp dụng cho cả những cấu trúc vĩ mô như các thiên hà.

Vũ điệu xoay tròn hình thành nên các thiên hà

Các thiên hà là những cấu trúc khổng lồ, được cấu thành từ hai dạng: vật chất thông thường (ngôi sao, hành tinh, khí, bụi, và cả chúng ta) và vật chất tối (loại vật chất vô hình mà các nhà khoa học chỉ có thể nhận biết qua lực hấp dẫn của nó).

Khi vũ trụ còn sơ khai, chính lực hấp dẫn của vật chất tối đã gom các đám mây khí và bụi lại với nhau để kiến tạo nên các thiên hà. Hãy tưởng tượng hai đám mây khí khổng lồ trong không gian đang lao về phía nhau. Khả năng chúng va chạm trực diện "chính diện tâm" là cực kỳ thấp. Thay vào đó, chúng thường sẽ tiếp cận lệch tâm và sượt qua nhau.

Lúc này, lực hấp dẫn bắt đầu kéo chúng lại, khiến chúng vừa hút nhau vừa xoáy tròn quanh một tâm khối lượng chung trước khi hòa làm một. Chuyển động xoáy ban đầu này, tuân theo định luật bảo toàn động lượng góc, sẽ được giữ lại trọn vẹn trong chuyển động quay của đám mây mới sau khi hợp nhất.

Trong quá trình sáp nhập, các hạt vật chất va chạm dữ dội, bị nén lại và nóng lên đến mức phát sáng. Chúng đi xuyên qua nhau, chậm lại rồi lại bị kéo giật back bởi lực hấp dẫn. "Vũ điệu nhào lộn" này tiếp diễn cho đến khi chúng ổn định thành một đám mây quay duy nhất. Quy trình này lặp đi lặp lại nhiều lần với các đám mây lớn hơn.

Tùy thuộc vào góc độ, vận tốc và khối lượng khi va chạm, các đám mây có thể làm tăng tốc, giảm tốc hoặc thậm chí đảo ngược hướng quay của nhau. Cho đến khi thiên hà đạt kích thước đủ lớn, những vụ va chạm nhỏ lẻ sau đó sẽ không còn đủ sức làm thay đổi hướng quay chủ đạo của nó nữa. Kết hợp với dòng vật chất từ các sợi vũ trụ liên tục đổ về, một thiên hà quay hoàn chỉnh được ra đời và sẽ quay mãi mãi, trừ khi nó va chạm với một thiên hà khổng lồ khác.

Ba "kiểu quay" của các thiên hà

Dựa vào mức độ tổ chức của các vòng quay, các nhà thiên văn học chia thiên hà thành ba loại chính.

Thiên hà bất định hình là những tập hợp hỗn độn của khí, bụi và sao. Chúng có một hướng quay chung đại thể, dù một số thiên thể bên trong vẫn chuyển động khá "vô tổ chức".

Tại sao mọi vật trong vũ trụ, kể cả các thiên hà đều quay? - 2
Hình ảnh thiên hà bất thường NGC 1427A, được chụp bởi Kính viễn vọng không gian Hubble. NASA, ESA và Nhóm Di sản Hubble (STScI/AURA)

Thiên hà xoắn ốc có cấu trúc trật tự bậc nhất với một đĩa phẳng, các nhánh xoắn ốc và phần trung tâm phình ra (như Dải Ngân Hà của chúng ta). Hầu hết vật chất ở phần đĩa đều quay rất đều tăm tắp theo cùng một hướng, riêng khu vực trung tâm thì hỗn loạn hơn. Các nhánh xoắn ốc hoạt động giống như những điểm "ùn tắc giao thông", nơi vật chất đậm đặc hơn và di chuyển chậm lại trước khi thoát ra không gian liên sao.

Tại sao mọi vật trong vũ trụ, kể cả các thiên hà đều quay? - 3
Bức tranh này của nghệ sĩ Nick Risinger mô tả Dải Ngân hà, một thiên hà xoắn ốc.

Thiên hà hình elip chứa rất nhiều sao nhưng lại cực kỳ ít khí và bụi. Phần lớn chúng là "sản phẩm" sau các vụ va chạm và nuốt chửng lẫn nhau giữa các thiên hà. Các ngôi sao ở đây vẫn quay quanh tâm, nhưng quỹ đạo của chúng có thể hỗn loạn và không theo một hướng thống nhất nào, tùy thuộc vào lịch sử sáp nhập của thiên hà đó.

Tại sao mọi vật trong vũ trụ, kể cả các thiên hà đều quay? - 4
Thiên hà hình elip NGC4150. NASA, ESA, R.M. Crockett (Đại học Oxford, Anh), S. Kaviraj (Đại học Imperial College London và Đại học Oxford, Anh), J. Silk (Đại học Oxford), M. Mutchler (Viện Khoa học Kính viễn vọng Không gian, Baltimore, Hoa Kỳ), R. O'Connell (Đại học Virginia)

Tóm lại, mọi thiên hà trong vũ trụ đều quay, nhưng cách chúng quay và hướng quay của chúng thì không ai giống ai.

Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Khoa học & Công nghệ

Xem tất cả →