Chuyển tới nội dung chính
Doanh nghiệp & M&A · Điểm tin đa nguồn

Sàn carbon mở cửa, vì sao doanh nghiệp vẫn ngại giao dịch?

(Dân trí) - Dù sàn giao dịch carbon đã vận hành với giá mở cửa 136.000 đồng/tấn, thanh khoản thị trường vẫn trầm lắng do hạn ngạch cấp miễn phí còn dư dả và tài sản carbon chưa có "danh phận" pháp lý rõ ràng.

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 4 ngày trước Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗

Ngày 29/6, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Những lệnh chuyển nhượng hạn ngạch đầu tiên khớp ở mức 136.000 đồng/tấn (khoảng 5 USD). Tuy nhiên, sau tín hiệu mở màn, không khí giao dịch nhanh chóng rơi vào cảnh trầm lắng.

Theo báo cáo chính sách từ Ủy ban Kinh tế và Xã hội châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP), Viện Tăng trưởng xanh Toàn cầu (GGGI) và Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA), Việt Nam đã thiết lập khuôn khổ pháp trị cho thị trường tuân thủ với tốc độ nhanh hiếm thấy. Dù vậy, thị trường đang gặp phải một nghịch lý: có sàn, có giá khởi điểm nhưng vắng bóng người mua bán thực chất.

Sàn carbon mở cửa, vì sao doanh nghiệp vẫn ngại giao dịch? - 1
Sàn giao dịch carbon Việt Nam chính thức vận hành vào ngày 29/6 (Ảnh: JD).

Hạn ngạch cấp "vừa vặn", chưa ai chịu sức ép phải mua

Nguyên nhân trực tiếp khiến sàn carbon đìu hiu nằm ở cách phân bổ hạn ngạch phát thải ban đầu. Theo Quyết định 263/QĐ-TTg, tổng ngân sách hạn ngạch thí điểm cho hai năm 2025-2026 vào khoảng 511 triệu tấn CO2 tương đương, chia cho 110 cơ sở gồm 34 nhà máy nhiệt điện, 25 nhà máy thép và 51 nhà máy xi măng. Dù nhóm này phát thải tới 48,4% tổng lượng khí nhà kính toàn quốc, họ gần như không chịu áp lực thiếu hụt hạn ngạch.

Báo cáo từ ESCAP, GGGI và IEEFA chỉ ra rằng, theo Nghị định 119/2025/NĐ-CP, hạn ngạch thí điểm được cấp miễn phí hoàn toàn, dựa trên mức phát thải lịch sử giai đoạn 2022-2024 của từng cơ sở. Khi lượng hạn ngạch được giao tương đương với mức xả thải thực tế gần đây, rất ít doanh nghiệp rơi vào cảnh thiếu hụt để phải vội vã lên sàn mua gom.

Bên cạnh đó, các cơ chế linh hoạt lại đang mở ra quá rộng. Doanh nghiệp được phép vay trước tới 15% hạn ngạch của kỳ sau, được chuyển tiếp hạn ngạch dư thừa và trần bù trừ bằng tín chỉ carbon lên đến 30%. Con số này vượt xa mức 5% tại Hàn Quốc. Khi các "van an toàn" cho phép trì hoãn nghĩa vụ tuân thủ, động lực để các bên đặt lệnh mua bán trên sàn gần như bị triệt tiêu.

Mặt khác, mức giá 136.000 đồng/tấn chưa đủ sức nặng để làm thay đổi bài toán kinh doanh. Trong nửa đầu năm 2026, nhiệt điện than vẫn chiếm 54,5% tổng sản lượng điện cả nước. Với cường độ phát thải than antraxit 0,9-1,1 tấn CO2/MWh, chi phí carbon tính trên mỗi MWh chỉ khoảng 120.000-150.000 đồng. Khoản tiền này quá nhỏ so với chi phí nhiên liệu, vốn đầu tư và các điều khoản trong hợp đồng mua bán điện vốn đang chi phối thứ tự huy động nguồn phát.

Điểm nghẽn quyền sở hữu: Ngân hàng chưa dám nhận thế chấp

Trở ngại lớn nhất đối với dòng vốn đầu tư tư nhân lúc này là tài sản carbon chưa có "căn cước công dân" pháp lý. Nghị định 29/2026/NĐ-CP đã cho phép lưu ký, giao dịch hạn ngạch và tín chỉ, nhưng quyền sở hữu tài sản, các nghĩa vụ và quyền lợi đi kèm vẫn chưa được định danh rành mạch trong luật dân sự hay thương mại.

Chính sự bỏ ngỏ này tạo ra 2 điểm nghẽn lớn.

Thứ nhất, hệ thống đăng ký quốc gia (do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý theo Thông tư 11/2026/TT-BNNMT) chưa thể đóng vai trò như một cơ quan địa chính xác nhận quyền tài sản vững chắc. Hoạt động quản lý vẫn giằng co giữa cơ quan môi trường và cơ quan quản lý thị trường tài chính.

Thứ hai, các ngân hàng thương mại không thể nhận hạn ngạch phát thải hay tín chỉ carbon làm tài sản bảo đảm cho các khoản vay. Nguồn thu từ carbon hiện chỉ được coi là dòng tiền hoạt động thông thường, không thể dùng làm đòn bẩy huy động vốn cho các dự án giảm phát thải quy mô lớn.

Khuôn khổ tài chính xanh cũng đang chạy trước thị trường carbon. Dù Quyết định 21/2025/QĐ-TTg đã ban hành danh mục phân loại xanh với 45 loại hình dự án đủ chuẩn tiếp cận vốn ưu đãi, thị trường trái phiếu xanh vẫn rất khiêm tốn. Việc thiếu kết nối giữa kết quả tuân thủ phát thải và điều kiện giải ngân tín dụng xanh đang khiến doanh nghiệp công nghiệp tự xoay xở trên bảng cân đối kế toán eo hẹp của mình.

Sàn carbon mở cửa, vì sao doanh nghiệp vẫn ngại giao dịch? - 2
Ngành nhiệt điện than, xi măng và thép chiếm gần một nửa lượng phát thải thuộc diện điều chỉnh của thị trường carbon (Ảnh: GEO).

Phép thử siết trần hạn ngạch từ năm 2027

Thị trường không thể đứng yên khi hàng rào quốc tế đang khép lại. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) đã có hiệu lực từ đầu năm 2026 đối với thép và nhôm. Doanh nghiệp xuất khẩu không thể dùng hạn ngạch nhận miễn phí để xin khấu trừ nghĩa vụ tại châu Âu; họ buộc phải trả tiền thật cho lượng phát thải của mình.

Báo cáo nhấn mạnh: "Chỉ trong vòng 4 năm, Việt Nam đã xây dựng được hệ thống hạn ngạch, hệ thống đăng ký quốc gia, khuôn khổ đo lường và sàn giao dịch đi vào hoạt động". Tuy nhiên, để sàn carbon phát huy tác dụng nắn dòng vốn đầu tư, giai đoạn 2027-2028 sẽ là phép thử quyết định.

Theo lộ trình, trước ngày 30/6/2027, các bộ ngành phải nộp đề xuất danh sách cơ sở và hạn ngạch cho kỳ tiếp theo. Đây là thời điểm bắt buộc phải chuyển dần từ cách cấp miễn phí theo lịch sử sang định mức phát thải theo sản phẩm. Khi đó, các nhà máy công nghệ cũ, xả thải nhiều trên mỗi tấn xi măng hay tấn thép sẽ bị thiếu hụt hạn ngạch nghiêm trọng, buộc phải đầu tư công nghệ hoặc lên sàn tìm mua bù trừ.

Cùng với đó, hoạt động thẩm tra khí nhà kính (MRV) bởi bên thứ ba sẽ trở thành điều kiện bắt buộc từ năm 2027. Khảo sát gần đây của Cục Biến đổi khí hậu với 91 cơ sở phát thải cho thấy chỉ 12 nơi có hệ thống MRV vận hành ổn định. Chuẩn hóa dữ liệu đo đạc, siết trần phân bổ và làm rõ địa vị tài sản sẽ là 3 mắt xích quan trọng trước khi bước vào giai đoạn bán đấu giá hạn ngạch vào năm 2029.

Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Doanh nghiệp & M&A

Xem tất cả →