Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm xác định sức khỏe, thể lực của người dân là một bộ phận của sức mạnh quốc gia, yêu cầu các địa phương bố trí quỹ đất thể thao, không gian vận động ngay từ khi quy hoạch khu công nghiệp, khu đô thị và khu dân cư mới; đồng thời khai thác hiệu quả các công trình hiện có.
VnExpress phỏng vấn PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, đại biểu Quốc hội khóa 16, về giải pháp mở rộng không gian rèn luyện sức khỏe, tận dụng nhà đất công dôi dư và bảo đảm người dân được tiếp cận các công trình công cộng.
- Sau chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, người dân bày tỏ mong muốn có thêm công viên, sân chơi, nơi tập luyện gần nhà. Ông nhìn nhận thế nào về nhu cầu này?
- Có một nghịch lý trong phát triển đô thị là nhà ở, chung cư, công trình xây dựng ngày một nhiều, dân cư đông hơn, nhưng không gian đi bộ, vui chơi, vận động lại không tăng tương xứng. Có nơi xây dựng cơ sở văn hóa, thể thao quy mô lớn, song người dân vẫn thiếu chỗ tập luyện gần nhà.
Với người cao tuổi, đó có thể chỉ là con đường an toàn để đi bộ mỗi sáng; với trẻ em là sân chơi gần nhà; với người lao động là khoảng sân hay công viên để vận động sau giờ làm việc. Những nhu cầu không đòi hỏi công trình hoành tráng nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, chất lượng sống.
Nguyên nhân không chỉ do thiếu đất hay kinh phí mà còn ở tư duy quy hoạch. Nếu chỉ tính đến sân chơi, công viên sau khi đã bố trí nhà ở, thương mại và các công trình khác, không gian vận động dễ trở thành phần đất còn lại, thậm chí không còn chỗ để bố trí.
Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra yêu cầu thay đổi cách tiếp cận này. Khi sức khỏe, thể lực của người dân được xác định là một phần sức mạnh quốc gia, không gian vận động phải là hạ tầng thiết yếu, được tính toán ngay từ đầu và gắn với nơi sinh sống.
Thay vì chỉ thống kê xây được bao nhiêu công trình, cần đánh giá có bao nhiêu người thực sự tiếp cận được nơi tập luyện an toàn, thuận tiện. Một đô thị đáng sống không chỉ được đo bằng nhà cao tầng hay công trình hiện đại, mà phải là nơi trẻ em có chỗ chơi, người cao tuổi có nơi đi bộ và mọi người có cơ hội rèn luyện sức khỏe mỗi ngày.

- Nhiều trụ sở và khu đất công không còn nhu cầu sử dụng sau khi sắp xếp bộ máy. Theo ông, có thể tận dụng nguồn lực này thế nào để bổ sung không gian vui chơi, rèn luyện sức khỏe cho người dân?
- Đây là cơ hội giải quyết đồng thời hai bài toán: tránh lãng phí tài sản công và bổ sung những tiện ích người dân đang thiếu. Sau sắp xếp bộ máy, một số trụ sở không còn nhu cầu sử dụng. Nếu tiếp tục bỏ trống, công trình sẽ xuống cấp, trong khi người dân xung quanh vẫn thiếu sân chơi, nơi sinh hoạt hay tập luyện.
Tùy điều kiện, trụ sở cũ có thể cải tạo thành thư viện, nhà sinh hoạt cộng đồng, nơi tổ chức câu lạc bộ hoặc tập luyện thể thao. Những khu đất phù hợp có thể trở thành không gian mở để người dân đi bộ, vui chơi.
Tuy nhiên, không phải trụ sở dôi dư nào cũng có thể chuyển thành công viên, sân chơi. Cần xem xét vị trí, diện tích, kết cấu, điều kiện pháp lý và nhu cầu xung quanh. Có nơi nên giữ công trình để sử dụng đa năng; có nơi phù hợp làm khoảng xanh; nơi khác lại cần trường học, cơ sở y tế.
Quan trọng là thay đổi cách nhìn về giá trị tài sản công. Một khu đất không chỉ có giá trị thương mại mà còn tạo ra lợi ích xã hội khi phục vụ nhu cầu thiết yếu của cộng đồng.
Vì vậy, xử lý nhà đất dôi dư không nên chỉ tính có thể bán, cho thuê được bao nhiêu tiền, mà còn phải cân nhắc lợi ích khi giữ lại phục vụ người dân. Chuyển một tài sản không còn nhu cầu sử dụng thành phúc lợi công mới cũng là cách chống lãng phí thiết thực.
- Nếu cùng một khu đất có thể làm trường học, trạm y tế hoặc công viên, sân thể thao, chính quyền nên căn cứ vào đâu để ưu tiên thực hiện?
- Không nên áp dụng một thứ tự ưu tiên cứng nhắc cho mọi địa phương. Quyết định phải xuất phát từ nhu cầu thiếu hụt thực tế của người dân.
Nơi học sinh phải đi học xa vì thiếu trường lớp, người dân khó tiếp cận dịch vụ y tế thì trường học, trạm y tế cần được ưu tiên xem xét. Ngược lại, khu dân cư đã đủ những cơ sở này nhưng trẻ em không có sân chơi, người cao tuổi thiếu nơi đi bộ thì không gian vận động có thể cấp thiết hơn.
Muốn lựa chọn đúng, chính quyền cần đánh giá số người thụ hưởng, nhóm dân cư chịu thiệt thòi, khả năng tiếp cận, chi phí cải tạo, vận hành và lợi ích lâu dài. Không thể chỉ vì một cơ quan thuận tiện tiếp nhận trụ sở mà quyết định chuyển giao, rồi mới tính công năng sử dụng.
Đặc biệt, cơ quan chức năng cần cân nhắc giữ lại những khoảng không gian mở ở khu dân cư đông đúc. Công trình có thể sửa chữa, thay đổi công năng, nhưng một khi đất trống đã xây kín, rất khó khôi phục sân chơi, khoảng xanh.
Trước khi quyết định, chính quyền nên công khai các phương án, lắng nghe người dân. Họ hiểu rõ khu vực đang thiếu gì và công trình nào thực sự cần thiết. Tài sản công phải được phân bổ theo nhu cầu cộng đồng, không phải sự thuận tiện của cơ quan quản lý.
- Chủ trương tận dụng nhà đất dôi dư đã được đặt ra, nhưng việc chuyển đổi công năng vẫn mất nhiều thời gian. Đâu là những vướng mắc cần tháo gỡ để đẩy nhanh quá trình này?
- Vướng mắc thường nằm ở việc một tài sản phải qua nhiều khâu, liên quan nhiều cơ quan nhưng thiếu đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt. Để chuyển một trụ sở thành công trình phục vụ cộng đồng, phải làm rõ tình trạng pháp lý, thẩm quyền xử lý, phương án sử dụng, quy hoạch, mục đích sử dụng đất, hiện trạng công trình và nguồn vốn cải tạo. Nếu hồ sơ không đồng bộ, trách nhiệm phân tán, thủ tục dễ kéo dài, tài sản tiếp tục xuống cấp.
Tôi đề xuất cơ chế "một đầu mối, một phương án, một thời hạn". Mỗi tài sản dôi dư cần có hồ sơ công khai, xác định rõ cơ quan chủ trì, công năng dự kiến và tiến độ xử lý. Khi đã lựa chọn phương án, phải có đơn vị chịu trách nhiệm thực hiện đến cùng. Đồng thời, cần phân cấp đủ mạnh để địa phương chủ động xử lý trong phạm vi thẩm quyền, với hướng dẫn thống nhất về đất đai, quy hoạch, tài sản công và đầu tư xây dựng.
Đẩy nhanh tiến độ không có nghĩa là bỏ qua thủ tục pháp lý hay yêu cầu an toàn. Điều cần rút ngắn là thời gian chờ đợi không cần thiết, đồng thời làm rõ trách nhiệm từng khâu. Người dân phải được biết trụ sở bỏ trống gần nhà sẽ sử dụng vào việc gì và khi nào đưa vào khai thác.

- Khi công trình được đưa vào sử dụng, kinh phí duy tu, vận hành lại là thách thức. Làm sao huy động doanh nghiệp tham gia mà người dân vẫn được tiếp cận với chi phí phù hợp?
- Phương án vận hành, bảo dưỡng phải được tính ngay khi quyết định đầu tư. Nếu chỉ chú trọng xây dựng, công trình dễ xuống cấp hoặc khai thác không hết công suất. Tôi ủng hộ doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng cùng tham gia, nhưng phải phân biệt rõ xã hội hóa với thương mại hóa. Xã hội hóa nhằm huy động nguồn lực để nhiều người được thụ hưởng hơn, không phải biến tài sản công thành nơi chỉ người có tiền mới được sử dụng.
Có thể phân chia thành hai nhóm dịch vụ. Những tiện ích công ích cơ bản như sân chơi, đường dạo, khoảng xanh, dụng cụ tập thể dục đơn giản cần được duy trì miễn phí hoặc với chi phí phù hợp. Các dịch vụ bổ sung như huấn luyện chuyên sâu, lớp năng khiếu có thể thu phí theo quy định để tạo nguồn lực bảo dưỡng.
Hợp đồng khai thác phải quy định rõ diện tích dành cho cộng đồng, thời gian sử dụng, dịch vụ được thu phí, mức thu, trách nhiệm bảo trì và bảo đảm an toàn. Những thông tin này cần công khai để người dân giám sát.
Đừng lấy doanh thu làm thước đo duy nhất. Nếu chỉ chạy theo nguồn thu, đơn vị vận hành có thể ưu tiên dịch vụ thương mại thay vì nhu cầu tập luyện phổ thông. Một công trình công cộng thành công phải là nơi đông người sử dụng, được duy trì tốt và người dân có thể tiếp cận dễ dàng, chứ không nhất thiết thu được nhiều tiền.
- Hiện nhiều vỉa hè bị chiếm dụng, sân nhà văn hóa trở thành bãi đỗ xe, cơ sở thể thao công cộng hạn chế người dân tiếp cận. Làm sao ngăn những không gian này bị sử dụng sai mục đích, thưa ông?
- Xây thêm công trình là cần thiết, nhưng nếu quản lý không tốt, người dân vẫn không được thụ hưởng. Sân chơi xây bằng ngân sách rồi biến thành bãi đỗ xe, vỉa hè dành cho người đi bộ nhưng bị hàng quán, phương tiện chiếm dụng đều là những trường hợp công năng công cộng bị xâm phạm.
Trách nhiệm trước hết thuộc về đơn vị quản lý và chính quyền địa phương. Khi phát hiện sử dụng sai mục đích, cơ quan chức năng phải kiểm tra, chấn chỉnh, xử lý, không thể để kéo dài rồi coi là chuyện đã rồi.
Tuy nhiên, chỉ dựa vào thanh tra, kiểm tra sẽ khó giải quyết triệt để. Người dân cần được trao quyền giám sát thực chất đối với những không gian họ sử dụng hàng ngày. Mỗi công viên, sân chơi, nhà văn hóa hay cơ sở thể thao nên công khai tại địa điểm và trên nền tảng số về công năng, đơn vị quản lý, giờ mở cửa, khoản thu hợp pháp và nơi tiếp nhận phản ánh. Ý kiến của người dân phải được trả lời trong thời hạn rõ ràng, kết quả xử lý được công khai.
Xa hơn, mức độ hài lòng và khả năng tiếp cận thực tế của người dân cần trở thành tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý. Không thể chỉ báo cáo có bao nhiêu sân chơi, công viên, cơ sở thể thao mà không biết người dân có thực sự được sử dụng hay không.
Không gian công cộng chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân không chỉ được sử dụng nó, mà còn được tham gia quyết định và bảo vệ nó. Bởi suy cho cùng, giữ được một sân chơi cho trẻ em không chỉ là giữ lại một khoảng đất. Đó cũng là giữ gìn sự công bằng và tình người trong đời sống đô thị.