Học nghề khó thất nghiệp hơn?
Sinh ra trong một gia đình có nền tảng học vấn tốt ở Thượng Hải (Trung Quốc), Dương Phàm (Yang Fan) từng nghĩ đại học là con đường tất yếu. Tuy nhiên, cậu chỉ đạt kết quả học tập hạn chế ở bậc trung học cơ sở (THCS).
"Suốt cả học kỳ, con vẫn lặp đi lặp lại một lỗi khi viết một chữ. Tôi không biết phải làm sao để con viết đúng", mẹ Dương, bà Triệu Huyên (Zhao Xuan) kể. Bà bất lực nhìn con chật vật với bài tập về nhà hết đêm này sang đêm khác.

Mùa hè năm ngoái, nhận thấy con đường học thuật truyền thống không phù hợp với con trai 15 tuổi, vợ chồng bà Triệu bắt đầu cân nhắc chương trình liên thông từ trung cấp nghề lên đại học.
Chồng bà là một tiến sĩ. Cả hai cùng tìm hiểu triển vọng việc làm của các ngành giáo dục và trao đổi với con. Con trai cũng sẵn sàng thử sức tại trường nghề.
Với cậu, đây là cơ hội theo đuổi niềm yêu thích ngày càng lớn đối với cơ khí, đồng thời có thêm thời gian tham gia những hoạt động từng phải gác lại trong những năm THCS như chơi bóng bàn và học guitar.
Trong kỳ thi tuyển sinh vào THPT năm 2026 (zhongkao), Dương đạt đủ điểm để trúng tuyển ngành thiết kế, chế tạo và tự động hóa cơ khí thuộc chương trình hợp tác giữa Trường Hàng hải Thượng Hải (Shanghai Harbour School) và Đại học Hàng hải Thượng Hải.
Chương trình liên thông từ trung cấp nghề lên đại học được Thượng Hải thí điểm từ năm 2014. Theo đó, học sinh học tối đa 3 năm tại trường nghề, sau đó chuyển tiếp lên đại học đối tác để hoàn thành chương trình cử nhân 4 năm trong lĩnh vực liên quan.
Sau 12 năm, mô hình này đã mở rộng đến ít nhất 7 tỉnh, thành phố, với số cơ sở giáo dục và hồ sơ đăng ký tăng nhanh.
Riêng tại Thượng Hải, chương trình hiện có 91 chuyên ngành, được triển khai tại 38 trường nghề và 18 trường đại học, thu hút khoảng 20.000 học sinh, sinh viên. Đến nay, đã có 6 khóa tốt nghiệp.
Năm 2026, chương trình dự kiến tuyển 2.756 chỉ tiêu, tăng mạnh so với mức 120 chỉ tiêu năm 2014 và cao hơn 17,5% so với năm 2025.
Các ngành đào tạo khá đa dạng, từ robot, kế toán, nghệ thuật truyền thông số, kỹ thuật dữ liệu lớn, logistics, thiết kế môi trường, quản trị khách sạn đến phục hồi di sản văn hóa, sản xuất thông minh, nghệ thuật biểu diễn, ghi âm, an ninh thông tin và khoa học vật liệu.
Sự phát triển của mô hình này phản ánh sự thay đổi trong quan niệm về giáo dục nghề nghiệp tại Trung Quốc. Từ lâu, đào tạo kỹ năng kỹ thuật thường bị xem là con đường có "địa vị" thấp, chỉ dành cho những học sinh không đủ khả năng theo đuổi con đường học thuật.
Tuy nhiên, trong bối cảnh lực lượng lao động Trung Quốc đang trải qua quá trình tái cơ cấu mạnh mẽ do dân số già hóa, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và kinh tế tăng trưởng chậm lại, ngày càng nhiều người cho rằng đào tạo nghề có thể giúp học sinh tăng cơ hội tìm việc, thay vì chỉ trang bị nền tảng học thuật.
Thực tế, nhiều học sinh theo học chương trình liên thông cho biết các em chịu ít áp lực hơn so với bạn bè tại trường THPT truyền thống. Thay vì chạy theo một chương trình học đồng nhất, các em có điều kiện phát huy thế mạnh và theo đuổi sở thích cá nhân.
Cân nhắc lựa chọn phù hợp
Ngô Ngọc Lộ (Wu Yulu), hiện là sinh viên năm thứ hai tại Đại học Bách khoa Thượng Hải, từng đạt 640 điểm trong kỳ thi tuyển sinh vào THPT (zhongkao) năm 2022, đủ điều kiện vào một trường THPT có tính chọn lọc tại Thượng Hải. Tuy nhiên, cô không tin mình có thể vào đại học nếu tiếp tục theo con đường học tập truyền thống.
Áp lực học tập ở bậc THCS từng ảnh hưởng nghiêm trọng đến Ngô. Trong năm học đầu tiên, cô thường làm bài tập đến tận khuya, nhiều lần ngủ gục ngay trên bàn học. Khi kết quả học tập sa sút, cô phải tạm nghỉ học vì căng thẳng.
Trở lại trường vào mùa thu năm sau, dù phải bù đắp lượng kiến thức lớn, Ngô đã học được cách nới lỏng áp lực cho bản thân. Trong thời gian này, cô biết đến chương trình liên thông nghề - đại học ngành thuế, dẫn đến bằng cử nhân của Đại học Bách khoa Thượng Hải.

Với Ngô và cha mẹ, đây là hướng đi phù hợp. Cô cho biết môi trường học tập tại trường nghề tương đối thoải mái, không còn phải thường xuyên thiếu ngủ vì khối lượng bài tập quá lớn như thời THCS.
Bên cạnh các môn học cơ bản, học sinh còn được tham gia các lớp thực hành theo chuyên ngành đã chọn. Trong quá trình chuẩn bị cho kỳ thi lấy chứng chỉ nghề, Gia được học cách phân tích hóa học vật liệu xây dựng, kỹ thuật sản xuất xi măng và có dịp tham quan nhà máy.
Giáo sư Quảng Anh (Kuang Ying), công tác tại Đại học Sư phạm Hoa Đông (East China Normal University) cho rằng sự phổ biến của chương trình liên thông là xu hướng tất yếu, trong bối cảnh kinh tế thực của Trung Quốc phát triển và Chính phủ ngày càng chú trọng đào tạo đội ngũ lao động có kỹ năng.
"Kỹ năng kỹ thuật sẽ trở thành một trong những con đường quan trọng dẫn đến thành công", bà dự đoán.
Theo bà, từ năm 2014 đến nay, công chúng đã hiểu rõ hơn về sự khác biệt giữa chương trình liên thông và giáo dục nghề nghiệp truyền thống. Các trường cũng đầu tư nhiều nguồn lực hơn, phân công những giáo viên có năng lực tốt tham gia giảng dạy.
"Những yếu tố tích cực này giúp các bậc cha mẹ Trung Quốc tự tin hơn khi lựa chọn con đường từng bị kỳ thị trước đây", bà Quảng nói.
Tuy nhiên, phần lớn học sinh đăng ký chương trình mới ở độ tuổi giữa thiếu niên, nên cha mẹ thường là người quyết định. Các nghiên cứu cho thấy nhiều em còn thụ động, chưa có hình dung rõ ràng hoặc ít quan tâm đến con đường học tập, nghề nghiệp phía trước.
Theo một bài viết đăng tháng 6 trên tạp chí chuyên ngành giáo dục, khoảng 80% học sinh theo học chương trình liên thông lựa chọn chương trình chủ yếu theo mong muốn của cha mẹ. Điều này có thể khiến các em thiếu chủ động trong học tập.
Phan cho biết một số bạn học cùng trường nghề không yêu thích chuyên ngành đã chọn và cảm thấy năng lực của bản thân chưa được phát huy.
Năm năm sau khi khóa đầu tiên gồm 40 học sinh của Phan tốt nghiệp đại học, anh ước tính chỉ khoảng 25-33% bạn học cùng khóa đang làm việc trong lĩnh vực liên quan đến chuyên ngành được đào tạo.
Sau khi tốt nghiệp, Phan từng làm công việc liên quan đến máy móc, nhưng sau đó chuyển sang ngành y tế.
Trong khi đó, Gia Hân Nghi, cựu sinh viên ngành khoa học vật liệu, đang thực tập sau đại học trong lĩnh vực quản lý môi trường, sức khỏe và an toàn lao động (EHS), một công việc khá xa chuyên ngành khoa học vật liệu cô từng theo học. Cô cho rằng khả năng mình làm việc đúng chuyên ngành sau khi tốt nghiệp là khá thấp.