
Phố cổ Bao Vinh nằm ở vùng hạ lưu sông Hương, thuộc phường Hóa Châu, thành phố Huế.
Phố Bao Vinh hình thành từ đầu thế kỷ XVII và phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn thế kỷ XVII-XIX cùng hệ thống cảng thị Thanh Hà - Bao Vinh. Đây là một trong những thương cảng sầm uất của xứ Đàng Trong.

Trải qua nhiều biến đổi, phố Bao Vinh mất dần vai trò thương cảng, nhưng người dân nơi đây vẫn giữ được một số ngôi nhà cổ như những chứng tích của một thời.
Nhà cổ ở Bao Vinh thuộc kiểu nhà rường truyền thống Huế nhưng kết hợp yếu tố thương mại vốn hình thành từ xa xưa. Tại phố cổ này, ngôi nhà ở số 77A-77B Bao Vinh nổi lên như một công trình mang tính biểu tượng và là điểm nhấn kiến trúc khác biệt nhất.

Ông Phan Gia Đắc (76 tuổi), chủ nhân của 3 gian nhà số 77A, cho biết công trình được làm bằng gỗ gõ và lim quý hiếm từ thời vua Khải Định, cách đây hơn 100 năm. Ngôi nhà cao 2 tầng, cấu trúc 5 gian rưỡi độc lạ.
Trong khi đại đa số nhà rường truyền thống chỉ có một tầng và thường có cấu trúc 3 gian 2 chái, công trình ở số 77A-77B Bao Vinh lại không có chái. Ông Đắc cho rằng, đây là một biến thể cực kỳ hiếm hoi của kiến trúc nhà rường truyền thống Huế.

Theo ông Đắc, ngôi nhà hiện chia làm 2 phần. 3 gian ở số 77A hiện gia đình ông Đắc ở và thờ tổ tiên. Hơn 2 gian còn lại tại số 77B, gia đình bà Phan Thị Diệu Liên (cô ruột của ông Đắc) đang ở.
Trong nhà ông Phan Gia Đắc còn lưu giữ bức hoành phi (tấm biển) sơn son thếp vàng có từ thời vua Khải Định. Bức hoành phi khắc 3 chữ Hán "di lệnh danh" với ý nghĩa để lại để lại tiếng thơm tốt đẹp cho đời sau. Đã từng có người liên hệ ông Đắc trong suốt 3 năm để hỏi mua lại món đồ này.

Ngoài ra, gia đình ông Phan Gia Đắc còn lưu giữ nhiều món đồ cổ do các đời trước truyền lại như tranh ảnh, tủ chè, đồ gốm thời nhà Minh (Trung Quốc),...

Ông Đắc còn sở hữu 2 chiếc xe đạp mang thương hiệu Mercier của Pháp, được sản xuất từ năm 1912.

Ông Đắc luôn tâm niệm ngôi nhà rường truyền thống và những đồ cổ quý hiếm trong nhà đều do các thế hệ trước để lại, bản thân chỉ là người kế thừa nên ông chưa từng nghĩ đến chuyện sang nhượng, mua bán.

Phần còn lại của công trình ở số 77B đã được nhà nước hỗ trợ 1 tỷ đồng để trùng tu vào năm 2024 theo đề án "Chính sách hỗ trợ bảo vệ và phát huy giá trị nhà rường cổ Bao Vinh, phường Hương Vinh cũ (nay là phường Hóa Châu)".

Bà Phan Thị Diệu Liên (85 tuổi, chủ nhà) cho biết đã có người trả gia đình 25 tỷ đồng để mua lại phần nhà gia đình đang sở hữu nhưng bà từ chối.
"Có người còn trả 15 triệu đồng/tháng thuê nhà để kinh doanh nhưng tôi cũng từ chối. Gia đình sẽ gìn giữ ngôi nhà này, góp phần bảo tồn phố cổ Bao Vinh", bà Liên chia sẻ.

Tại phố cổ Bao Vinh, có nhiều ngôi nhà rường cổ khác cũng được nhà nước hỗ trợ kinh phí để trùng tu, bảo tồn. Bà Nguyễn Thị Thanh Huyền, Phó trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội phường Hóa Châu, cho biết tại khu phố cổ Bao Vinh hiện còn 14 ngôi nhà rường cổ và 7 nhà tứ giác có kiến trúc đặc thù.
UBND thành phố Huế đã lựa chọn 7 ngôi nhà rường cổ do gia đình tự nguyện đăng ký tham gia đề án "Chính sách hỗ trợ bảo vệ và phát huy giá trị nhà rường cổ Bao Vinh, giai đoạn 2023-2026" để bảo tồn, trùng tu.

Những ngôi nhà tứ giác nằm dọc bờ sông Hương ở phố cổ Bao Vinh được xây dựng từ hàng trăm năm trước.

Mới đây, UBND phường Hóa Châu đã phê duyệt dự án dự án quảng trường ven sông Hương tại phố cổ Bao Vinh, với tổng mức đầu tư hơn 200 tỷ đồng.
Theo kế hoạch, chính quyền địa phương sẽ di dời, giải tỏa dãy nhà ở khu vực dọc bờ sông, giữ lại các ngôi nhà tứ giác cổ và bến thuyền để làm phố đi bộ.

Vị trí phố cổ Bao Vinh trên bản đồ (Ảnh: Google Maps).
Từng có quan lớn cưỡi ngựa đến xem
Bà Phan Thị Diệu Liên cho biết nguồn gốc gia đình ở ngoài Bắc, sau đó vào vùng Thuận Hóa lập nghiệp. Ban đầu, các thế hệ trước trong gia đình bà Liên sinh sống tại vùng Sịa (nay thuộc xã Quảng Điền, thành phố Huế), một nơi khá phát triển ở xứ Đàng Trong trước đây.
Khi khu thương cảng Bao Vinh phát triển mạnh, gia đình này đã mua đất, chuyển lên buôn bán tại đây, từng sở hữu tàu thuyền lớn để đi thua mua hàng hóa. Cả ông nội và cha của bà đều là những thương gia lớn ở khu thương cảng Bao Vinh xưa.
Ông Phan Gia Đắc từng nghe ông nội kể ngôi nhà rường làm ròng rã 2 năm mới hoàn thành, trở thành công trình bề thế nhất khu phố. Một vị quan lớn nghe tiếng đã đích thân cưỡi ngựa về chiêm ngưỡng.
Trải qua quá trình tồn tại, có giai đoạn ngôi nhà bị xuống cấp. Trong khoảng thời gian năm 2005-2010, ông Đắc đã bỏ ra nhiều tiền để thuê thợ giỏi về sửa chữa, tôn tạo 3 gian nhà mà ông được kế thừa.