Chuyển tới nội dung chính
Thời sự & Xã hội · Điểm tin đa nguồn

Người mù không mở được tài khoản ngân hàng

Anh Thắng là giảng viên đại học nhưng không thể tự mình mở tài khoản ngân hàng.

Người mù không mở được tài khoản ngân hàng
Ảnh minh họa bản tin · Nguồn: VnExpress (vnexpress.net)

Ngân hàng yêu cầu người mù như anh phải có người giám hộ để xác thực nhân thân và thực hiện giao dịch.

Anh Chiến, một thanh niên bị chấn thương cột sống dẫn đến liệt tứ chi, cũng từng bị ngân hàng từ chối mở tài khoản vì không thể xác thực bằng chữ ký theo cách thông thường.

Hai người có dạng khuyết tật khác nhau. Rào cản họ gặp phải cũng khác nhau. Nhưng có một điểm chung: Một quy trình được thiết kế cho số đông không có sẵn cách xử lý khi gặp một người không thể thực hiện theo cách thức thông thường.

Rồi cuộc sống vẫn phải tiếp tục. Anh Thắng và có lẽ không ít người mù khác, phải nhờ người thân hỗ trợ hoặc đứng ra làm người giám hộ để có thể giao dịch ngân hàng.

Anh Chiến sử dụng tài khoản của vợ để thực hiện các giao dịch điện tử phục vụ việc khởi nghiệp của mình. Họ đã tìm ra cách để sống tiếp với hệ thống.
Nhưng rào cản chưa được giải quyết. Nó chỉ được né tránh.

Khi một người phải phụ thuộc vào người thân, sử dụng tài khoản của người khác hoặc tìm một "đường vòng" để tiếp cận một dịch vụ mà những người khác có thể tự mình sử dụng, khó có thể nói rằng quyền đã được thực hiện một cách bình đẳng.

Những giải pháp mang tính "đối phó linh hoạt" có thể giải quyết nhu cầu trước mắt. Nhưng chúng cũng có thể làm gia tăng sự phụ thuộc và khiến người khuyết tật khó sống độc lập hơn.

Câu hỏi vì vậy không chỉ là người khuyết tật có tìm được một cách nào đó để tiếp tục giao dịch hay không. Câu hỏi nên là họ có thể thực hiện quyền đó với tư cách một chủ thể độc lập, bình đẳng với người khác hay không?

Khi giải pháp ở cấp hệ thống là quá xa

Về lâu dài, ngân hàng có thể sửa quy trình xác thực, ban hành hướng dẫn mới hoặc thiết kế thêm các phương thức xác thực phù hợp với nhiều nhóm khách hàng hơn.

Đó là những thay đổi cần thiết. Nhưng đối với một người đang đứng trước quầy giao dịch và cần mở tài khoản hôm nay, một thay đổi ở cấp hệ thống lại là một giải pháp quá lớn và quá xa.

Một cá nhân không thể luôn phải chờ một thay đổi ở cấp hệ thống trước khi có thể thực hiện quyền của mình. Điều đáng nói là đôi khi giải pháp kỹ thuật đã tồn tại. Trong một số trường hợp, việc xác thực có thể được thực hiện bằng dấu vân tay, sinh trắc học hoặc một phương thức khác thay cho chữ ký.

Nhưng một phòng giao dịch hay một nhân viên trực tiếp xử lý hồ sơ có thể lại không có thẩm quyền để thay đổi phương thức xác thực so với quy trình thông thường.

Khi đó, rào cản không nhất thiết nằm ở công nghệ. Rào cản nằm ở chỗ quy trình chưa tạo ra một cơ chế cho phép xử lý một trường hợp khác với chuẩn thông thường một cách hợp pháp, có căn cứ và có trách nhiệm.

Đây là nơi khái niệm điều chỉnh hợp lý - reasonable accommodation trở nên quan trọng. Điều chỉnh hợp lý không có nghĩa là mỗi khi một cá nhân gặp rào cản thì toàn bộ hệ thống phải lập tức thay đổi.

Nó tạo ra một cơ chế ở cấp độ cá nhân: người gặp rào cản có thể nêu nhu cầu của mình, và bên có trách nhiệm phải xem xét liệu có thể thực hiện một thay đổi cần thiết và phù hợp để người đó có thể thực hiện quyền bình đẳng với người khác hay không.

Nói ngắn gọn, điều chỉnh hợp lý xử lý phần rào cản còn lại ở cấp độ cá nhân khi giải pháp chung chưa giải quyết hết. Pháp luật và quy trình phải được thiết kế cho số đông, nhưng khi đi vào đời sống, hệ thống luôn làm việc với từng con người: một khách hàng, một học sinh, một công dân, một ứng viên, một người bệnh.

Chính tại những điểm tiếp xúc đó, những rào cản rất riêng có thể xuất hiện.
Hai người có cùng một dạng khuyết tật chưa chắc gặp cùng một rào cản. Hai người gặp cùng một rào cản cũng chưa chắc cần cùng một giải pháp. Một hệ thống vì vậy có thể tương đối tiếp cận đối với rất nhiều người nhưng vẫn không phù hợp với một người cụ thể.

Điều chỉnh hợp lý chính là một cơ chế nối khoảng cách giữa quy định chung dành cho số đông và rào cản của một con người cụ thể.

Từ "tạo điều kiện" đến một quyền có thể được yêu cầu

Trong đời sống ở Việt Nam, chúng ta không xa lạ với những từ như "tạo điều kiện", "linh hoạt" hay "hỗ trợ trường hợp đặc biệt".Không ít cách làm như vậy về bản chất rất gần với điều chỉnh hợp lý.

Nhưng có một khác biệt quan trọng:Nếu việc điều chỉnh chỉ phụ thuộc vào thiện chí, người khuyết tật không biết mình có quyền yêu cầu đến đâu, còn người thực hiện cũng không biết mình có thẩm quyền linh hoạt đến mức nào.

Vì vậy, vấn đề không nhất thiết nằm ở thiếu thiện chí.Vấn đề là thiện chí đã được chuyển hóa thành một cơ chế đủ rõ cho cả hai bên hay chưa.

Cơ chế đó cũng không nên là quyết định đơn phương của một phía. Người khuyết tật cần có cơ hội nói rõ rào cản mình đang gặp, nhu cầu cần được đáp ứng và phương án mà họ cho rằng có thể phù hợp.

Bên có trách nhiệm cần thực sự xem xét yêu cầu, trao đổi về các phương án khả thi và tìm kiếm một cách giải quyết phù hợp. Một khách hàng không thể ký theo cách thông thường có thể đề nghị xác thực bằng dấu vân tay hoặc một hình thức sinh trắc học khác. Ngân hàng không nhất thiết phải chấp nhận đúng phương án đầu tiên mà khách hàng đề xuất.

Nhưng câu trả lời cũng không thể chỉ dừng lại ở: "Quy trình không cho phép".
Quyền yêu cầu điều chỉnh hợp lý không đồng nghĩa với quyền đơn phương quyết định cách điều chỉnh. Nhưng nó cũng không thể chỉ là quyền được "xin xem xét".

Điểm quan trọng là phải có một quá trình trao đổi có nghĩa vụ, trong đó yêu cầu được xem xét thực chất và việc từ chối phải có căn cứ.

Không chỉ là một thuật ngữ của Công ước

Điều chỉnh hợp lý không phải là một khái niệm bên lề trong Công ước của Liên hợp quốc về quyền của người khuyết tật (CRPD).

Nó được định nghĩa ngay tại Điều 2 của Công ước, cùng với các thuật ngữ cơ bản như giao tiếp, ngôn ngữ, phân biệt đối xử trên cơ sở khuyết tật và thiết kế phổ quát.

Quan trọng hơn, CRPD đặt điều chỉnh hợp lý trong khuôn khổ bình đẳng và không phân biệt đối xử. Điều chỉnh hợp lý không đơn thuần là hỗ trợ, ưu tiên hay thiện chí. Nó là một trong những cơ chế để một người có thể thực hiện quyền bình đẳng với người khác.

Việt Nam đã tham gia CRPD và cam kết thực hiện các nghĩa vụ của Công ước.
Câu hỏi quan trọng là: Khái niệm đó đã được chuyển hóa thành một cơ chế mà một cá nhân thực sự có thể sử dụng khi gặp rào cản hay chưa?

Câu hỏi này trở nên đặc biệt đáng suy nghĩ khi Việt Nam đang sửa đổi Luật Người khuyết tật.

Chỉ thị 14-CT/TW cũng đặt ra định hướng chuyển mạnh từ chăm sóc, trợ giúp sang bảo đảm quyền bình đẳng, tạo cơ hội hòa nhập và phát triển cho người khuyết tật; đồng thời tiếp tục hoàn thiện pháp luật và thực hiện hiệu quả các điều ước quốc tế về quyền của người khuyết tật.

Một cơ chế thực sự có thể vận hành cần trả lời được: ai có quyền yêu cầu; bên nhận yêu cầu phải xem xét và trao đổi như thế nào; khi nào có thể từ chối; và người khuyết tật có thể làm gì nếu yêu cầu bị từ chối.

Nếu những câu hỏi đó chưa có câu trả lời, khái niệm có thể đã xuất hiện trong văn bản nhưng quyền vẫn chưa chắc đã đi đến được với người cần nó.
Điều chỉnh hợp lý cũng không đối lập với việc cải thiện hệ thống.
Nếu một ngân hàng liên tục nhận được cùng một loại yêu cầu điều chỉnh, có thể rào cản không còn mang tính cá biệt. Nếu nhiều người mù đều gặp vấn đề với một cách xác thực, hoặc nhiều người có hạn chế vận động đều không thể đáp ứng một yêu cầu về chữ ký, thì có lẽ chính quy trình đó cần được thiết kế lại.

Một yêu cầu điều chỉnh của cá nhân hôm nay có thể giúp phát hiện một rào cản của hệ thống ngày mai.

Vì thế, chúng ta không cần lựa chọn giữa giải quyết cho một người và thay đổi cả hệ thống.

Điều chỉnh hợp lý cho phép xử lý nhu cầu của một con người ngay khi rào cản xuất hiện. Những yêu cầu lặp lại, lại cho hệ thống biết mình cần thay đổi ở đâu.

Nếu "không bỏ ai lại phía sau" là mục tiêu, thì một hệ thống tốt không chỉ cần đủ rộng để bao phủ số đông. Nó còn phải đủ tinh để nhận ra và xử lý rào cản mà một con người cụ thể đang gặp phải.

Tác giả là một phụ nữ khuyết tật đang sinh sống tại Hà Nội và làm việc trong lĩnh vực giáo dục quyền con người và hòa nhập xã hội. Bài viết được viết từ cả trải nghiệm cá nhân và góc nhìn chính sách.

Nguồn xuất bản gốc: VnExpress (vnexpress.net) N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Thời sự & Xã hội

Xem tất cả →