Trí tuệ nhân tạo (AI) đang từng bước tham gia sâu vào hoạt động ngân hàng, từ chăm sóc khách hàng, phân tích dữ liệu đến hỗ trợ thẩm định hồ sơ vay vốn.
Không chỉ dừng lại ở khả năng trả lời câu hỏi hay tổng hợp thông tin, các hệ thống AI thế hệ mới còn có thể tự lập kế hoạch, sử dụng công cụ và thực hiện nhiều tác vụ nghiệp vụ.
Tuy nhiên, trong một lĩnh vực đặc thù, nơi dữ liệu cá nhân, thông tin tài khoản và giao dịch tài chính đòi hỏi mức độ bảo mật cao, việc ứng dụng AI cũng đặt ra những yêu cầu mới về quản trị công nghệ.
Làm thế nào để ngân hàng vừa khai thác hiệu quả sức mạnh của AI, vừa bảo vệ dữ liệu khách hàng và kiểm soát những rủi ro phát sinh trong quá trình vận hành?
Dữ liệu nào không được đưa lên AI công cộng?
Trao đổi với phóng viên Dân trí, ông Nguyễn Chiến Thắng, Chuyên gia Trí tuệ nhân tạo, Nhà sáng lập Cộng đồng Mì AI, cho biết một trong những rủi ro hiện hữu khi doanh nghiệp ứng dụng AI là tình trạng người dùng chưa có đủ kiến thức để sử dụng công nghệ an toàn.
Chẳng hạn, nhân viên có thể vô tình đưa thông tin khách hàng, báo cáo tài chính, tài sản trí tuệ hoặc bí mật kinh doanh lên các chatbot AI công cộng để nhờ xử lý, phân tích, dẫn đến nguy cơ rò rỉ dữ liệu.


Ông Nguyễn Chiến Thắng, chuyên gia trí tuệ nhân tạo, nhà sáng lập Cộng đồng Mì AI, chia sẻ về cách quản trị AI và bảo mật dữ liệu trong lĩnh vực ngân hàng (Ảnh: Viết Huy).
Để hạn chế rủi ro này, theo ông Thắng, ngân hàng áp dụng mô hình triển khai AI kết hợp (Hybrid), lựa chọn các mô hình ngôn ngữ phù hợp dựa trên mức độ nhạy cảm của dữ liệu.
Với những bài toán tư duy, phân tích chung không chứa thông tin mật, ngân hàng có thể khai thác sức mạnh của các mô hình AI trên nền tảng điện toán đám mây công cộng (Public Cloud).
Trong khi đó, dữ liệu nhạy cảm liên quan đến khách hàng, tài khoản và nghiệp vụ ngân hàng cần được xử lý trên các hệ thống AI triển khai nội bộ (On-premise AI).
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào những mô hình AI thương mại, ngân hàng có thể sử dụng các mô hình mã nguồn mở, triển khai trên hạ tầng riêng và tùy chỉnh theo yêu cầu nghiệp vụ.
Đáng chú ý, không phải công việc nào cũng cần sử dụng những mô hình AI có quy mô lớn. Với các nhiệm vụ chuyên biệt, ngân hàng có thể huấn luyện các mô hình ngôn ngữ nhỏ (Small Language Model - SLM) để thực hiện từng công việc cụ thể.
Cách tiếp cận này cho phép ngân hàng tận dụng năng lực của các mô hình AI khác nhau, đồng thời kiểm soát môi trường xử lý dữ liệu nhạy cảm.
Mỗi AI được cấp một mã định danh riêng
Sự xuất hiện của Agentic AI (AI có khả năng tự chủ hành động) đang mở ra nhiều cơ hội tự động hóa trong lĩnh vực ngân hàng.
Không chỉ trả lời câu hỏi hay phân tích thông tin như các chatbot thông thường, công nghệ này có thể lập kế hoạch, sử dụng công cụ và thực hiện một chuỗi nhiệm vụ trên hệ thống.

Tuy nhiên, khả năng hành động cũng đặt ra những thách thức mới về bảo mật.
Theo ông Thắng, một hệ thống AI dù thông minh đến đâu cũng không tự nhiên có quyền truy cập dữ liệu hay thực hiện giao dịch ngân hàng. Những khả năng đó phụ thuộc vào công cụ, kết nối và quyền hạn mà con người cấp cho AI.
Do đó, một nguyên tắc quan trọng được áp dụng là Least Privilege (quyền hạn tối thiểu), tức AI chỉ được cấp những quyền thực sự cần thiết để hoàn thành nhiệm vụ.
"Mỗi tác nhân AI như một nhân sự điện tử chính thức, phải có danh tính, nhiệm vụ, đơn vị quản lý và giới hạn quyền hạn rõ ràng", ông Thắng chia sẻ.
Theo đó, mỗi tác nhân AI (AI Agent) được cấp một mã định danh riêng (ID) và có hồ sơ định danh (Agent Card), ghi rõ chức năng, thời điểm khởi tạo, đơn vị quản lý và phạm vi quyền hạn.

Tương tự nhân viên ngân hàng, mỗi khi AI truy cập dữ liệu hoặc thực hiện thao tác trên hệ thống, quyền hạn của nó phải được kiểm tra.
Chẳng hạn, một nhân viên hành chính không được tự ý truy cập kho tiền hay thực hiện lệnh chuyển tiền trên hệ thống ngân hàng lõi (Core Banking). Một AI Agent không được giao những nhiệm vụ này cũng phải chịu giới hạn tương ứng.
AI tham gia thẩm định hồ sơ vay vốn đến đâu?
Ông Thắng giả định một đơn vị đang phát triển AI Agent hỗ trợ xử lý hồ sơ vay vốn, trong đó có những công việc trước đây cần tới 14 nhân sự thực hiện.
Khi khách hàng nộp hồ sơ, nhân viên phải đọc tài liệu, nhập dữ liệu vào hệ thống và kiểm tra tính nhất quán của các thông tin.
Ví dụ, khách hàng khai báo thu nhập 100 triệu đồng/tháng nhưng sao kê lương chỉ thể hiện mức 10 triệu đồng/tháng. Trước đây, nhân viên phải trực tiếp đọc và đối chiếu các tài liệu để phát hiện sự chênh lệch. Những công việc này hiện có thể được hỗ trợ tự động hóa bằng AI Agent.

Tuy nhiên, các mô hình ngôn ngữ lớn hoạt động dựa trên xác suất và vẫn có thể đưa ra kết quả không chính xác. Vì vậy, theo ông Thắng, mức độ tự động hóa phải được xác định dựa trên rủi ro của từng bài toán nghiệp vụ.
Với những công việc rủi ro thấp như tóm tắt biên bản họp, tổng hợp tài liệu, AI có thể tự động thực hiện.
Ở mức rủi ro trung bình, chẳng hạn soạn email chăm sóc khách hàng, AI phải chờ nhân viên phê duyệt trước khi gửi.
Riêng những nghiệp vụ rủi ro cao như chấm điểm tín dụng và phê duyệt khoản vay, AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ tổng hợp, đối chiếu và phân tích thông tin. Quyết định phê duyệt, giải ngân cuối cùng vẫn phải do cán bộ có thẩm quyền xem xét và chịu trách nhiệm.
"AI có thể hỗ trợ, tư vấn, nhưng quyết định quan trọng vẫn cần con người chịu trách nhiệm", ông Thắng nhấn mạnh.

Bên cạnh việc phân quyền, ngân hàng cần xây dựng cơ chế giám sát và truy vết hoạt động của AI (Observability).
Theo chuyên gia, các bước AI thực hiện phải được ghi nhận thành nhật ký, từ thời điểm tiếp nhận yêu cầu, nguồn dữ liệu được truy xuất đến công cụ được sử dụng và hành động cuối cùng.
Chẳng hạn, nếu AI gửi nhầm email cho khách hàng, bộ phận kỹ thuật có thể kiểm tra nhật ký hoạt động để khoanh vùng nguyên nhân, xác định sai sót xuất hiện ở khâu nào và kịp thời xử lý.
Ông Thắng cho rằng việc xác định trách nhiệm của từng cá nhân, bộ phận phải được thực hiện ngay từ thời điểm triển khai AI, bởi bản thân AI không thể tự chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Khi AI ngày càng tham gia sâu vào hoạt động ngân hàng, thách thức không chỉ là bảo vệ hệ thống trước những cuộc tấn công từ bên ngoài, mà còn phải kiểm soát rủi ro từ chính những công nghệ đang được sử dụng bên trong tổ chức.
Tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn của Quốc hội chiều 12/11, Bộ trưởng Vũ Hải Quân trả lời đại biểu về vấn đề bảo đảm an toàn cho người dân khi ngày càng nhiều hoạt động thiết yếu được thực hiện trên môi trường số. Bộ trưởng nhận định, bảo vệ công dân trên không gian mạng đang là thách thức lớn, nhất là khi các nguy cơ tấn công mạng ngày càng gia tăng.
Đáng chú ý, Bộ trưởng đề cập đến các cuộc tấn công mạng sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm vào hệ thống ngân hàng, có thể gây ra thiệt hại đặc biệt lớn, lên tới hàng tỷ USD. Điều này cho thấy mức độ nghiêm trọng của những nguy cơ đối với an toàn thông tin và an ninh trên môi trường số.
Theo Bộ trưởng, bảo đảm an toàn thông tin, dữ liệu và bảo vệ người dân trước các cuộc tấn công mạng là thách thức lớn. Cơ quan chức năng đang quyết liệt triển khai các giải pháp nhằm bảo đảm an toàn, an ninh dữ liệu và bảo vệ người dân trên môi trường số.