
Cuộc chạy đua xây dựng mạng lưới vệ tinh quân sự đang mở ra một mặt trận công nghệ mới giữa Nga và Ukraine, khi cả hai bên đều tìm cách bảo đảm năng lực liên lạc, điều khiển thiết bị không người lái (UAV) và hỗ trợ các hoạt động tác chiến trên chiến trường.
Theo đó, Ukraine đang tìm cách xây dựng hệ thống vệ tinh riêng để giảm sự phụ thuộc gần như hoàn toàn vào Starlink, mạng lưới vệ tinh do tập đoàn SpaceX của tỷ phú Elon Musk vận hành. Yêu cầu này trở nên cấp thiết sau những gián đoạn liên quan đến
Vệ tinh được đưa lên quỹ đạo vào đầu tháng 10 và được kỳ vọng trở thành nền tảng cho mạng lưới vệ tinh quân sự riêng của Ukraine.
Các nhà phát triển kỳ vọng vệ tinh này sẽ trở thành bước khởi đầu cho việc xây dựng một mạng lưới vệ tinh quân sự riêng của Ukraine. Công ty mô tả đây là “bước đi lịch sử đầu tiên hướng tới việc thiết lập năng lực liên lạc vệ tinh tự chủ và có khả năng chống chịu”.
Giữa tháng 10, Kiev cũng ký thỏa thuận với hai công ty Phần Lan là tập đoàn viễn thông Nokia và công ty công nghệ vũ trụ ICEYE để nghiên cứu phát triển mạng lưới vệ tinh quân sự. ICEYE sở hữu công nghệ radar có khả năng tạo ra hình ảnh vệ tinh độ phân giải cao trong mọi điều kiện thời tiết.
Các nỗ lực này xuất phát từ mối lo ngại của Ukraine về sự phụ thuộc gần như tuyệt đối vào SpaceX, công ty vận hành mạng lưới Starlink với hơn 10.000 vệ tinh quỹ đạo thấp.
Gián đoạn kết nối
Hôm 12/11, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky phàn nàn rằng tốc độ kết nối của Starlink và Starshield, phiên bản quân sự do Lầu Năm Góc vận hành, bị giới hạn tại Ukraine, gây ra những gián đoạn đáng kể trong hoạt động của các hệ thống này dọc tiền tuyến. Trước đó, Starlink cũng gặp gián đoạn trong tháng 10.
Chuyên gia vũ trụ Anatoly Zak, làm việc tại Mỹ, nhận định Ukraine có thể xây dựng một hệ thống hoàn toàn mới, nhưng quá trình này sẽ mất vài năm. "Trong một hoặc hai năm tới, Starlink và Starshield vẫn là những hệ thống không thể thiếu đối với Kiev", chuyên gia Zak nhận định.
Mối quan hệ giữa Ukraine và ông chủ Starlink vốn nhiều biến động kể từ năm 2022. Ban đầu, tỷ phú Mỹ cung cấp dịch vụ Starlink và thiết bị đầu cuối miễn phí cho Ukraine, giúp quân đội, bệnh viện và các cơ quan chính phủ duy trì liên lạc.
Tuy nhiên, cuối năm 2022, tỷ phú Musk từ chối kích hoạt vùng phủ sóng Starlink tại những khu vực Ukraine kiểm soát hoặc tìm cách giành lại từ Nga. Quyết định này làm chậm lại hoặc khiến chiến dịch phản công của Ukraine phải dừng lại. Ông cũng từng đề xuất Kiev nhượng Crimea cho Moscow, duy trì trạng thái trung lập về chính trị và tổ chức các cuộc trưng cầu dân ý dưới sự giám sát của Liên hợp quốc tại những vùng lãnh thổ do Nga kiểm soát.
Chuyên gia Volodymyr Fesenko, người đứng đầu tổ chức nghiên cứu Penta có trụ sở tại Kiev, cho rằng những thay đổi của tỷ phú Musk đóng vai trò đáng kể.
Dù vậy, ông cho rằng SpaceX cũng có lợi ích kinh doanh trong việc duy trì hoạt động tại thị trường này, bởi quyết định quay lưng với Kiev có thể gây tổn hại đến hình ảnh thương hiệu Starlink.
Nỗ lực tìm kiếm giải pháp thay thế Starlink của Kiev tăng lên sau khi hệ thống này áp dụng biện pháp giới hạn tốc độ đối với UAV Ukraine trong khoảng thời gian từ ngày 14 đến 24/10, mà không thông báo trước.
Các UAV và thiết bị đánh chặn UAV di chuyển với tốc độ trên 60km/h bị mất tín hiệu và không thể tiếp cận mục tiêu.
Tỷ phú Musk ban đầu cáo buộc Lầu Năm Góc áp đặt giới hạn tốc độ, nhưng chỉ thừa nhận chính ông đưa ra quyết định này sau khi báo Wall Street Journal đưa tin tỷ phú đã trực tiếp phê duyệt biện pháp giảm tốc độ kết nối.
Theo chuyên gia Fesenko, cả ông Musk và Kiev đều hiểu Starlink và Starshield là công cụ sống còn đối với quân đội Ukraine. Ông cho rằng khi thể hiện quan điểm công khai về Ukraine, tỷ phú Musk phải cân bằng giữa những phản ứng cảm tính của bản thân và lợi ích của SpaceX. Đây là viên ngọc quý trong đế chế kinh doanh của ông, chiếm khoảng 2/5 tổng tài sản.
Phát triển các hệ thống cạnh tranh
Theo các chuyên gia, ngoài việc phát triển vệ tinh riêng, Ukraine có thể chuyển sang các hệ thống cạnh tranh với Starlink như Iridium của Mỹ và OneWeb do tập đoàn Eutelsat của Pháp vận hành. Tuy nhiên, cả hai đều có những hạn chế về năng lực và chi phí.
Iridium hiện có 66 vệ tinh ở độ cao khoảng 800 km, trong khi OneWeb sở hữu khoảng 650 vệ tinh ở độ cao 1.200 km. OneWeb cũng chưa được cấp phép sử dụng cho các cuộc tấn công bằng UAV quân sự.
Một thiết bị đầu cuối Starlink có giá tối đa khoảng 500 USD, trong khi thiết bị OneWeb nặng và cồng kềnh hơn có giá khoảng 9.000 USD. Mật độ vệ tinh mà thiết bị đầu cuối có thể kết nối cũng chênh lệch đáng kể, với khoảng 60 vệ tinh đối với Starlink và 11 vệ tinh đối với OneWeb.
Theo Pavel Luzin, chuyên gia không gian và quân sự thuộc Quỹ Jamestown tại Washington, Ukraine có hai lựa chọn chính: phát triển các vệ tinh lớn trên quỹ đạo địa tĩnh, có thể hoạt động tới 20 năm, hoặc xây dựng mạng lưới hàng trăm vệ tinh quỹ đạo thấp với chi phí rẻ hơn nhưng cần thay thế thường xuyên.
Ngoài ra, tên lửa đạn đạo cũng là phương án thay thế vì loại vũ khí này không cần kết nối với vệ tinh trong quá trình tác chiến nhưng vẫn có sức công phá lớn.
Trong khi đó, Nga cũng phát triển mạng lưới vệ tinh Rassvet nhằm phục vụ các nhu cầu quân sự.
Ngày 28/10, Tổng thống Vladimir Putin gọi tỷ phú Musk là "một thiên tài thực sự" khi đề cập đến những nỗ lực xây dựng hệ thống vệ tinh tương tự Starlink của Nga.
Hệ thống Rassvet do công ty không gian Bureau 1440, doanh nghiệp chịu sự kiểm soát của Điện Kremlin, phát triển. Moscow đặt mục tiêu đưa 900 vệ tinh lên quỹ đạo vào năm 2035. Các vệ tinh ban đầu được cho là sử dụng thiết kế tương tự thế hệ Starlink đầu tiên.