Chuyển tới nội dung chính
Khoa học & Công nghệ · Điểm tin đa nguồn

Một cảng biển Việt Nam từng được Isaac Newton đưa vào công trình kinh điển

(Dân trí) - Dữ liệu thủy triều kỳ lạ tại vùng biển Đồ Sơn đã trở thành mảnh ghép quan trọng giúp nhà bác học Isaac Newton hoàn thiện lý thuyết hấp dẫn trong cuốn sách vật lý kinh điển

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 02/11/2026 Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗
Mã cổ phiếu liên quan:

Một câu hỏi tại chung kết Đường lên đỉnh Olympia năm thứ 26 ngày 1/11 đã gợi lại một chi tiết thú vị trong lịch sử khoa học: Isaac Newton từng nhắc đến một cảng biển ở Việt Nam khi nghiên cứu hiện tượng thủy triều.

Cụ thể, câu hỏi xuất hiện trong phần thi Về đích của thí sinh Thái Dương, có giá trị 20 điểm. Đề bài yêu cầu thí sinh xác định quốc gia hiện nay có cảng Batsham, địa danh được Isaac Newton nhắc đến khi mô tả chế độ thủy triều ở vĩ độ 20 độ 50 phút Bắc.

Một cảng biển Việt Nam từng được Isaac Newton đưa vào công trình kinh điển - 1
Câu hỏi về cảng Batsham trong trận chung kết Đường lên đỉnh Olympia năm thứ 26 (Ảnh: VTV).

Thái Dương chọn Thụy Điển, sau khi đáp án này không chính xác, Quang Minh bấm chuông giành quyền trả lời và đưa ra lựa chọn Hà Lan. Tuy nhiên, đáp án chính xác là Việt Nam.

Vùng biển Việt Nam xuất hiện trong nghiên cứu thủy triều của Newton

Ít người biết rằng một địa danh ven biển của Việt Nam từng xuất hiện trong "Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên" - bộ sách khoa học nổi tiếng do Newton xuất bản lần đầu năm 1687.

Đây là một trong những công trình có ảnh hưởng sâu rộng đến sự phát triển của vật lý học, đặc biệt là cơ học cổ điển và lý thuyết về lực hấp dẫn.

Newton đã dành một phần nội dung để phân tích hiện tượng thủy triều, qua đó vận dụng lý thuyết hấp dẫn nhằm giải thích sự lên xuống của nước biển dưới tác động của Mặt Trăng và Mặt Trời.

Một cảng biển Việt Nam từng được Isaac Newton đưa vào công trình kinh điển - 2
Isaac Newton là nhà vật lý đặt nền móng cho cơ học cổ điển với nhiều công trình khoa học có ảnh hưởng lớn.

Đáng chú ý, cha đẻ của vật lý cổ điển đề cập đến thủy triều tại cảng Batsham, thuộc khu vực ngày nay là Việt Nam, nằm ở phía tây bắc Vịnh Bắc Bộ, gần cửa nhánh chính của sông Đàng Ngoài.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sông Đàng Ngoài là tên gọi lịch sử chỉ hệ thống đường thủy ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, kết nối sông Hồng, sông Thái Bình với các cửa biển.

Điểm khiến Newton chú ý là chế độ thủy triều khác thường tại đây. Thay vì có hai lần nước lên và hai lần nước xuống trong khoảng 24 giờ như thường thấy ở nhiều vùng biển, cảng Batsham thường chỉ có một lần triều lên và một lần triều xuống mỗi ngày.

Có những thời điểm, khi Mặt Trăng ở gần xích đạo, vùng biển này còn xuất hiện khoảng hai ngày gần như không có thủy triều rõ rệt.

Để lý giải hiện tượng, Newton xem xét sự kết hợp của các đợt thủy triều truyền vào khu vực qua những luồng nước khác nhau.

Theo ông, các đợt triều có thể đến cảng vào những thời điểm khác nhau, với độ trễ nhất định. Khi kết hợp, chúng tạo ra những biến đổi phức tạp, khiến chế độ thủy triều tại đây không giống quy luật thường gặp ở vùng biển rộng.

Isaac Newton chưa từng đến Việt Nam

Điều thú vị là Newton không trực tiếp đến Việt Nam để quan sát thủy triều. Những dữ liệu ông sử dụng có nguồn gốc từ các nhà hàng hải phương Tây từng hoạt động tại vùng biển Đàng Ngoài vào thế kỷ XVII.

Vào mùa hè năm 1678, thuyền trưởng Francis Davenport gửi thư cho thư ký Hội Hoàng gia London, mô tả hiện tượng thủy triều khác thường tại cảng Batsham. Theo ghi chép của ông, nước biển ở đây mỗi ngày chỉ lên một lần và xuống một lần.

Davenport ghi lại thời gian, ngày tháng và sự thay đổi của thủy triều để giúp các tàu buôn lớn xác định thời điểm di chuyển an toàn qua cửa sông.

Các dữ liệu từ Batsham sau đó được sử dụng trong quá trình Newton nghiên cứu và lý giải hiện tượng thủy triều. Trong bộ sách, ông đề cập đến trường hợp này để cho thấy lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời, kết hợp với đặc điểm địa lý của từng vùng biển, có thể tạo ra những chế độ thủy triều khác nhau.

Batsham, còn được ghi trong một số tài liệu phương Tây với các cách viết Batsha, Batshaw, là địa danh gắn với hoạt động hàng hải và thương mại ở vùng Đàng Ngoài trong các thế kỷ XVII-XVIII. Ngày nay, Batsham tương ứng với khu vực Đồ Sơn (Hải Phòng).

Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Khoa học & Công nghệ

Xem tất cả →