Chiều 20/11, Quốc hội thông qua Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) với 467/469 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, chiếm 93,59% tổng số đại biểu Quốc hội. Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Trước khi Quốc hội biểu quyết, thừa ủy quyền của Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo luật. Theo Bộ trưởng, một trong những nội dung được bổ sung là gắn trách nhiệm của người đứng đầu với toàn bộ quá trình tiếp nhận, xử lý, phản hồi, giải trình và công khai kết quả giải quyết ý kiến của người dân.
Quyết định khác ý kiến đa số phải nêu rõ lý do
Theo quy định mới, đối với những nội dung được đưa ra lấy ý kiến nhân dân, cơ quan có thẩm quyền quyết định phải tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu, giải trình các ý kiến đóng góp theo quy định pháp luật và công khai kết quả.
Trường hợp quyết định có nội dung khác với ý kiến của đa số nhân dân, cơ quan có thẩm quyền phải giải trình, nêu rõ lý do không tiếp thu và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Nội dung tiếp thu, giải trình phải được gửi đến UBND cấp xã để công khai cho người dân biết.
Quy định về giải trình khi quyết định khác ý kiến đa số đã được đề cập trong luật hiện hành. Tuy nhiên, trong quá trình sửa đổi lần này, Chính phủ tiếp tục rà soát, làm rõ trách nhiệm tổng hợp, tiếp thu, giải trình và công khai kết quả lấy ý kiến.

Báo cáo giải trình của Chính phủ đề cập yêu cầu xem xét các ý kiến thiểu số có căn cứ pháp lý, thực tiễn, nhất là ý kiến liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.
Luật quy định Chủ tịch UBND cấp xã chịu trách nhiệm chỉ đạo việc đối thoại, tiếp nhận, tổng hợp ý kiến, thông tin phản hồi của nhân dân; nghiên cứu, tiếp thu và giải trình đối với những nội dung thuộc thẩm quyền quyết định của cấp xã.
Kết quả tổng hợp ý kiến và nội dung tiếp thu, giải trình phải được công khai đến người dân theo quy định.
Người dân được trình bày ý kiến trước một số quyết định hành chính
Luật cũng quy định việc lấy ý kiến đối với dự thảo quyết định hành chính của UBND cấp xã có nội dung xác lập nghĩa vụ hoặc làm chấm dứt, hạn chế quyền, lợi ích của công dân là đối tượng thi hành.
Theo Điều 18, đối với những quyết định thuộc trường hợp này, UBND cấp xã có trách nhiệm thông tin, tạo điều kiện để công dân là đối tượng thi hành được biết và trình bày ý kiến nếu có yêu cầu.
Quy định này không áp dụng đối với quyết định hành chính có nội dung thuộc bí mật nhà nước và quyết định xử phạt vi phạm hành chính theo quy định pháp luật.
Trường hợp quyết định hành chính áp dụng đối với nhiều đối tượng hoặc khi xét thấy cần thiết, UBND cấp xã có thể tổ chức cuộc họp đối thoại, lấy ý kiến trực tiếp của những công dân là đối tượng thi hành trước khi ban hành quyết định.
Ngoài nội dung trên, các vấn đề người dân tham gia ý kiến còn bao gồm dự thảo kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội cấp xã; quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; một số chương trình, dự án ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng; phương án cung cấp dịch vụ công cơ bản, thiết yếu và các chương trình an sinh xã hội.
Việc lấy ý kiến có thể thực hiện thông qua hội nghị đối thoại, cuộc họp cộng đồng dân cư, phiếu lấy ý kiến hộ gia đình, hòm thư góp ý, đường dây nóng, cổng thông tin điện tử, nền tảng số hoặc các hình thức phù hợp khác.
Thời gian lấy ý kiến nhân dân ít nhất là 20 ngày kể từ ngày công khai nội dung lấy ý kiến, trừ trường hợp pháp luật có quy định cụ thể về thời hạn.
UBND cấp xã có trách nhiệm xây dựng kế hoạch lấy ý kiến, trong đó xác định nội dung, hình thức, cách thức, thời hạn và trách nhiệm tổ chức thực hiện. Kết quả lấy ý kiến phải được báo cáo HĐND cùng cấp tại kỳ họp thường lệ gần nhất, đồng thời gửi Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã để giám sát.

Chính quyền cấp xã phải theo dõi, phản hồi kiến nghị
Bên cạnh cơ chế lấy ý kiến, luật làm rõ trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, tổ chức, cá nhân trong việc tiếp nhận, giải quyết kiến nghị, phản ánh gắn với trách nhiệm giải trình.
Điều 5 quy định công dân có quyền được phản hồi về việc tiếp nhận, xử lý, tiếp thu và giải trình ý kiến, kiến nghị, đề xuất theo quy định.
Theo Điều 24, UBND cấp xã phải tạo lập và bảo đảm vận hành thường xuyên, ổn định hệ thống đánh giá mức độ hài lòng của người dân, tiếp nhận góp ý, kiến nghị, phản ánh đối với hoạt động của chính quyền địa phương và cán bộ, công chức, viên chức trực tiếp giải quyết công việc.
UBND cấp xã có trách nhiệm xem xét, giải quyết, giải trình và trả lời khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân, cũng như kiến nghị của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên. Những vấn đề không thuộc thẩm quyền phải được báo cáo hoặc chuyển đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết.
Luật cũng quy định người dân được giám sát việc tổng hợp, tiếp thu, giải trình và công khai kết quả lấy ý kiến; theo dõi việc tổ chức thực hiện quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã có trách nhiệm giám sát quá trình lấy ý kiến, đối thoại, tiếp thu và giải trình của chính quyền, trong đó có việc lấy ý kiến công dân trước một số quyết định hành chính liên quan đến quyền, lợi ích của họ.
Đối với hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân cấp xã, luật quy định UBND cấp xã phải xem xét, giải quyết kiến nghị, phản ánh và thông báo kết quả trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được. Nếu không thuộc thẩm quyền, kiến nghị phải được chuyển đến cơ quan, người có thẩm quyền trong 5 ngày làm việc và thông báo cho Ban Thanh tra nhân dân biết.
Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải cho biết dự thảo đã tiếp thu, chỉnh lý nhiều nội dung để xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu, tăng cường theo dõi kết quả giải quyết kiến nghị và bảo đảm quyền tham gia thực hiện dân chủ của người dân.
Luật giao Chính phủ ban hành bộ tiêu chí đánh giá việc thực hiện dân chủ ở cơ sở, với yêu cầu về tiêu chí, chỉ số, phương pháp, thang điểm và dữ liệu minh chứng rõ ràng. Bộ tiêu chí này được thực hiện từ ngày 1/1/2028.