Loài động vật đặc hữu của Nhật Bản
Sơn dương Nhật Bản, còn gọi là Tỳ linh Nhật Bản (tên tiếng Nhật: Nihon Kamoshika, tên khoa học: Capricornis crispus), là loài thú móng guốc thuộc họ Trâu bò (Bovidae), đặc hữu của Nhật Bản. Chúng sinh sống chủ yếu trong các khu rừng trên 3 đảo lớn gồm Honshu, Kyushu và Shikoku.

Loài thú này có thân hình chắc nịch, phủ lớp lông dày và xù, với màu sắc biến đổi từ nâu đen đến nâu xám, đôi khi có màu xám trắng. Cả con đực và con cái đều có một cặp sừng ngắn, không phân nhánh, cong nhẹ về phía sau.
Lớp lông dày giúp chúng giữ ấm trong mùa đông. Đôi chân khỏe, linh hoạt cùng bộ móng chắc chắn cho phép sơn dương di chuyển trên những sườn núi đá dốc đứng. Đặc biệt, các tuyến mùi nằm phía dưới mắt tiết ra dịch có mùi đặc trưng, được sử dụng để đánh dấu lãnh thổ.
Sơn dương Nhật Bản thường chọn những khu vực có thảm thực vật dày để ẩn nấp, kết hợp với địa hình hiểm trở nhằm tránh các loài thú săn mồi. Chúng có tập tính sống đơn độc, mỗi cá thể thường duy trì một phạm vi lãnh thổ riêng.
Một cá thể trưởng thành nặng khoảng 30-45kg, chiều dài đầu-thân khoảng 100-120cm. Con đực và con cái có kích thước tương đương nên khá khó phân biệt giới tính nếu chỉ quan sát ngoại hình.
Cận cảnh một cá thể sơn dương Nhật Bản non trong môi trường tự nhiên (Video: Rantuv).
Tập tính và chế độ ăn
Sơn dương Nhật Bản có lối sống đơn độc và tập tính bảo vệ lãnh thổ. Chúng sử dụng dịch tiết từ các tuyến mùi dưới mắt để đánh dấu phạm vi sinh sống bằng cách cọ xát vào cành cây, đá hoặc những bề mặt khác.

Đây là loài ăn thực vật, với nguồn thức ăn chủ yếu gồm lá cây, cành non, chồi, vỏ cây, cỏ và các loại tre trúc. Khẩu phần thay đổi theo mùa, phụ thuộc vào nguồn thực vật sẵn có.
Sơn dương Nhật Bản có hệ tiêu hóa của động vật nhai lại. Sau khi nuốt thức ăn, chúng có thể đưa thức ăn từ dạ dày trở lại miệng để nhai kỹ thêm trước khi tiếp tục tiêu hóa.
Mùa sinh sản của sơn dương Nhật Bản thường diễn ra từ tháng 9 đến tháng 11 hằng năm. Con cái mang thai khoảng 6,7-7,7 tháng và thường sinh một con mỗi lứa, vào khoảng tháng 5-6 năm sau.
Sau khi sinh, con mẹ đảm nhận việc chăm sóc và bảo vệ con non. Sau khoảng một năm, con non có thể tự lập về mặt chăm sóc nhưng thường tiếp tục sinh sống trong lãnh thổ của mẹ thêm 2-4 năm trước khi phân tán đến khu vực khác.
Di tích Tự nhiên Đặc biệt cấp quốc gia
Sơn dương Nhật Bản là một trong những loài thú lớn bản địa có ý nghĩa đặc biệt đối với hệ sinh thái của quốc gia này. Trong quá khứ, chúng từng bị săn bắt quá mức khiến số lượng suy giảm nghiêm trọng, đến mức được gọi là loài động vật "bí ẩn" do rất hiếm gặp.
Năm 1934, Nhật Bản đưa sơn dương vào danh sách Di tích Tự nhiên cấp quốc gia. Đến năm 1955, loài thú này tiếp tục được công nhận là Di tích Tự nhiên Đặc biệt cấp quốc gia, với mức độ bảo vệ cao hơn theo Luật Bảo vệ tài sản văn hóa của Nhật Bản.

Nhờ các biện pháp bảo tồn, quần thể sơn dương Nhật Bản đã phục hồi tại nhiều khu vực. Tuy nhiên, sự gia tăng mật độ ở một số địa phương cũng gây ra xung đột với hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp. Chúng có thể ăn cây non, làm hư hại các khu rừng trồng và cây nông nghiệp.
Theo Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), sơn dương Nhật Bản hiện thuộc nhóm Ít quan tâm (LC), tức chưa đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng ở quy mô toàn cầu. Tuy nhiên, tại Nhật Bản, một số quần thể địa phương vẫn được xếp vào nhóm có nguy cơ suy giảm, cho thấy công tác bảo tồn loài thú này vẫn cần được duy trì.
Không chỉ có giá trị về mặt bảo tồn, sơn dương Nhật Bản còn mang ý nghĩa văn hóa trong đời sống người dân tại một số địa phương. Với tập tính sống đơn độc, thường ẩn mình giữa những cánh rừng và ít xuất hiện trước con người, chúng gắn liền với hình ảnh bí ẩn, linh thiêng của núi rừng trong một số truyền thuyết dân gian.