Dài khoảng 2 km, đèo Cổ Mã nằm trên QL1, qua xã Đại Lãnh, tỉnh Khánh Hòa. Trước đây, con đèo nằm giữa xã Đại Lãnh và xã Vạn Thọ, H.Vạn Ninh. Đường đèo uốn lượn quanh sườn núi, một bên là vách đá, bên kia hướng ra biển. Từ đây, du khách có thể ngắm Biển Đông và bán đảo Hòn Gốm.
Vì sao có tên Cổ Mã?
Theo Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, ngọn núi trong khu vực có hình dáng giống cổ ngựa nên được gọi là núi Cổ Mã. Tên gọi này về sau gắn với con đèo vắt qua sườn núi.
Trong sách Xứ Trầm Hương, nhà nghiên cứu Quách Tấn cho biết khu vực đèo từng có đền Mã Cảnh, thờ chúa Vàng và chúa Sắt. Nguồn gốc của hai vị thần chưa được xác định rõ là thuộc tín ngưỡng của người Việt hay người Chăm. Ngôi đền nằm bên đường thiên lý Bắc - Nam, gần trạm Hòa Mã, một trạm dịch thời xưa, nơi người đi đường có thể dừng chân nghỉ ngơi trước khi vượt qua vùng núi hiểm trở.

Xưa kia, khu vực đèo Cổ Mã hoang vu, rừng núi rậm rạp. Cùng với địa hình hiểm trở, những câu chuyện dân gian về đền Mã Cảnh góp phần tạo nên sắc màu huyền thoại cho vùng đất này. Ngôi đền nay không còn, nhưng dấu tích trong sử sách và những câu chuyện về nơi thờ tự ấy vẫn được lưu truyền.
Ông Nguyễn Văn Thích, nguyên Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích tỉnh Khánh Hòa, cho biết từ phía bắc Đại Lãnh nhìn về phía nam, dãy núi Mã Cảnh, đèo Cổ Mã và Hòn Giọm hiện lên với thế núi uốn lượn, tựa hình con ngựa đang vươn cổ ra biển.

Sách Hoàng Việt nhất thống dư địa chí cũng mô tả địa hình đèo Cổ Mã xưa: "Đèo dài 330 tầm (khoảng 603 m), hai bên cây cối um tùm, đá to lởm chởm, đường đi gập ghềnh; hình thế ngọn núi trông giống như cổ ngựa nên gọi là đèo Cổ Ngựa. Một nửa đỉnh núi quay về hướng tây, trên đó có miếu thờ hai vị chúa Hoành, chúa Thiết".
Theo ông Thích, tên gọi Cổ Mã còn gắn với những truyền thuyết dân gian. Một câu chuyện kể rằng, khi chúa Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn truy đuổi, con ngựa chiến của ông kiệt sức, gãy cổ và chết tại khu vực này. Từ đó, người đời gọi nơi đây là Cổ Mã.
Hội tụ 3 tuyến giao thông huyết mạch
Từ phía nam đỉnh đèo, thuộc xã Vạn Thọ trước đây, có thể nhìn ra Biển Đông và bán đảo Hòn Gốm. Khi thời tiết thuận lợi, tầm mắt còn hướng đến khu vực Mũi Đôi - Hòn Đầu, được xem là điểm cực đông trên đất liền Việt Nam.

Dưới chân đèo là dải cát trắng Bãi Đôi nối đất liền với Hòn Giọm, tạo nên cảnh quan gồm những bãi biển, gành đá và núi non ven bờ. Những khúc cua men sườn núi mở ra tầm nhìn hướng biển, làm nên nét riêng của vùng đông bắc Khánh Hòa.
Đáng chú ý, khu vực đèo Cổ Mã có vị trí đặc biệt khi hội tụ cùng lúc 3 tuyến giao thông huyết mạch, gồm: QL1, đường sắt Bắc - Nam và cao tốc Bắc - Nam qua hầm đường bộ Cổ Mã. Từ thị trấn Đại Lãnh (cũ), người dân, du khách có thể dễ dàng "check-in" điểm trùng của 3 tuyến đường bộ mà không địa phương nào có được.

Vị trí này cũng gắn với lịch sử đấu tranh của quân và dân địa phương. Ngay dưới chân đèo là hầm đường sắt Cổ Mã, còn gọi là hầm số 24, dài khoảng 402 m. Nơi đây gắn với trận đánh ngày 29.1.1946, khi lực lượng bộ đội địa phương huyện Vạn Ninh chặn đánh đoàn xe quân sự Pháp trong bối cảnh Pháp tìm cách tái chiếm Việt Nam. Toàn bộ tiểu đội cùng lực lượng chi viện đã hy sinh, trong đó có đại đội trưởng Trần Tạo.
Đến nay, tại cửa hầm phía nam vẫn còn những vết đạn chi chít trên vách đá và bê tông, những dấu tích của một thời khói lửa. Cùng với Bia chiến công Đèo Cả ở phía bắc, khu vực Cổ Mã trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước trên dải đất miền Trung.

Dưới chân đèo, tại thôn Ninh Mã, Bia chiến thắng Ninh Mã ghi lại trận phục kích ngày 27.7.1949: "Ngày 27.7.1949, Tiểu đoàn 365 đã cùng quân dân địa phương phục kích tiêu diệt gọn 17 xe quân sự và 1 đại đội quân xâm lược Pháp trên đường từ Nha Trang tiến ra vùng tự do Phú Yên".
Theo ông Nguyễn Văn Thích, từ những năm 1970, tại cánh đồng Ninh Mã ven đường còn nhiều xe bọc thép cháy dở, hoen gỉ sau các trận đánh. Người dân gọi nơi này là "bãi xe cháy Ninh Mã". Những dấu tích ấy gợi lại vai trò của khu vực trong các trận đánh nhằm ngăn chặn hoạt động vận chuyển quân sự trên tuyến đường bộ.

Ngày nay, đèo Cổ Mã tiếp tục giữ vai trò kết nối trên trục QL1, đồng thời mở hướng đi đến bán đảo Hòn Gốm và khu vực Đầm Môn, nơi dự kiến xây dựng cảng trung chuyển Vân Phong thuộc Khu kinh tế Bắc Vân Phong. Cùng với hệ thống giao thông ngày càng hoàn thiện, con đèo góp phần kết nối các khu vực, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương. (còn tiếp)

