Ly kỳ miếu Ba Cô
Đèo Bảo Lộc nằm trên QL20, bắt đầu từ khu vực Đạ M'ri (xã Đạ Huoai 2), ở độ cao gần 500 m so với mực nước biển, rồi vượt núi lên Bảo Lộc, nơi có độ cao gần 1.000 m. Trước kia, đèo từng có tên B'lao, theo tiếng người K'Ho, mang ý nghĩa "những điều tốt đẹp".

Dưới thời Toàn quyền Đông Dương Alexandre Varenne, tuyến đường được mở rộng, mặt đường đá rộng 4 m và hoàn thành vào năm 1927. Người Pháp huy động hàng trăm công nhân mở đường, kết nối Sài Gòn với Đà Lạt, phục vụ việc khai phá vùng cao nguyên và phát triển trung tâm nghỉ dưỡng này.
Ngày nay, từ chân đèo ở Đạ M'ri, du khách có thể gặp nhiều hàng quán phục vụ đặc sản địa phương như rau rừng, cá suối, gà đồi và sầu riêng. Càng lên cao, cung đường càng quanh co với những khúc cua liên tiếp, đưa người đi đường vượt qua độ chênh cao khoảng 500 m.
Theo thống kê, đèo Bảo Lộc có 108 khúc cua, nhiều đoạn khuất tầm nhìn. Trong đó, hai khúc cua gắt thường được nhắc đến nằm gần tượng Đức Mẹ An Bình và miếu Ba Cô. Cung đèo hiểm trở cũng gắn với nhiều câu chuyện ly kỳ, trong đó nổi tiếng nhất là những dị bản về ba cô gái được thờ tại miếu Ba Cô.

Theo thông tin được lưu lại tại miếu, công trình do ông Đặng Hà (1907 - 1992) cùng vợ là bà Nguyễn Thị Biện lập năm 1924. Sau này, con gái ông bà là bà Đặng Thị Lộc tiếp quản việc trông coi. Hiện bà Lộc tuổi cao, không còn minh mẫn nên các cháu phụ giúp chăm nom ngôi miếu.
Anh Đặng Cao Lĩnh, cháu nội ông Đặng Hà, cho biết ông Hà rời quê Bình Định lên Đà Lạt, tham gia xây dựng tuyến đường Sài Gòn - Đà Lạt dưới thời Pháp thuộc. Thời ấy, đường sá hiểm trở, nhất là khu vực đèo Bảo Lộc ngày nay. Đá lở, sốt rét cùng những biến động thời cuộc khiến nhiều người thiệt mạng trong quá trình mở đường và đi lại.

Trong số những câu chuyện được truyền lại, ông Hà biết chuyện ba cô gái tử nạn trên đèo. Cảm thương trước số phận của họ, ông lập một bát hương trên tảng đá lớn, ở vị trí đối diện miếu hiện nay, để người qua đèo thắp hương, cầu mong bình an.
Về sau, nơi thờ tự này dần được nhiều người tìm đến. Từ bát hương đặt trên tảng đá, một ngôi miếu tạm được dựng lên tại vị trí hiện nay, rồi trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa để có diện mạo khang trang hơn.

Bên cạnh đó còn có những dị bản khác về nguồn gốc miếu Ba Cô. Một số thông tin cho rằng trước năm 1975, ba nữ sinh viên từ Sài Gòn về thăm nhà ở Bảo Lộc, hoặc ba cô gái gốc Sài Gòn lên Đà Lạt học tại trường Pháp, không may gặp tai nạn, rơi xuống vực tử vong khi qua đèo. Các cô gái được an táng sau miếu.

Ngoài miếu chính còn có một số miếu nhỏ thờ chiến sĩ trận vong, phu làm đường thiệt mạng và người đi đường không may mất mạng trên đèo.

Tên gọi miếu Ba Cô do gia đình ông Hà đặt và được người dân sử dụng quen thuộc. Tuy nhiên, về mặt hành chính, công trình chưa được công nhận là cơ sở tín ngưỡng nên tên gọi này vẫn mang tính dân gian. Ngày nay, miếu Ba Cô là nơi nhiều người dừng chân thắp hương, cầu bình an mỗi khi qua đèo Bảo Lộc, đồng thời ngắm cảnh núi rừng từ cung đường quanh co này.
Huyết mạch kết nối Lâm Đồng - TP.HCM
Rời miếu Ba Cô, chúng tôi vượt đèo thêm 2 km nữa thì đến Bia chiến thắng đèo Bảo Lộc. Nơi đây ghi dấu những chiến công trong chiến tranh giải phóng dân tộc thời kỳ 1945 - 1975. Trong đó, tiêu biểu là ngày 11 và 12.11.1945, 2 trung đội Vệ Quốc quân đã chặn đánh quân Pháp và Nhật hành quân lên đánh chiếm lại cao nguyên Lâm Viên.

Trong kháng chiến chống Mỹ, quân và dân Lâm Đồng cũng lập nhiều chiến công vẻ vang như ngày 7.5.1965 phục kích tại cua chữ C đèo Bảo Lộc, đánh thiệt hại nặng 2 đội lính bảo an, bắn cháy 2 xe bọc thép; hay đêm 9.5.1968 tiêu diệt 1 đại đội bảo an của địch.
Trải qua một thế kỷ, từ con đường đá rộng 4 m, đèo Bảo Lộc đã được sửa chữa, nâng cấp qua nhiều giai đoạn. Ngày nay, đây vẫn là một trong những tuyến giao thông huyết mạch kết nối Lâm Đồng với TP.HCM và các tỉnh phía nam.

Mỗi năm, tuyến đường góp phần đưa hàng triệu lượt du khách từ các tỉnh phía nam, đặc biệt là TP.HCM, đến Bảo Lộc và Đà Lạt. Dòng xe nối dài cả ngày lẫn đêm cũng vận chuyển nông sản, hàng hóa từ cao nguyên đến các thị trường trong nước và quốc tế. Rau củ quả Đà Lạt, trà và tơ lụa Bảo Lộc, cà phê và sầu riêng từ Đạ Huoai, Bảo Lâm, Di Linh theo cung đường này đến với người tiêu dùng. (còn tiếp)