Chuyện con rắn ở nghẹo Cây Khế
Người Ba Na gọi đèo An Khê là đèo Mang, nghĩa là chiếc cổng nối đồng bằng với cao nguyên. Nằm trên QL19, cung đèo dài khoảng 8 km, ở độ cao khoảng 750 m so với mực nước biển, nối duyên hải Nam Trung bộ với đại ngàn Tây nguyên.
Những khúc cua tay áo, sườn núi dốc đứng và vực sâu khiến đèo An Khê từng là nỗi ngại ngần của người đi đường. Cung đèo đi vào tâm thức người dân xứ Nẫu qua câu ca dao: "Không đi thì mắc cái eo, ra đi thì sợ cái đèo An Khê".
Theo tác giả Quách Tấn trong Nước non Bình Định, tên đèo An Khê trở nên thông dụng từ thời Pháp thuộc, trước đó gọi là đèo Vĩnh Viễn. Khi QL19 chưa được mở, đường qua đèo rất khó đi, nhiều đoạn dốc ngược, đá lởm chởm.

Đèo An Khê còn gắn với hành trình dựng nghiệp của anh em nhà Tây Sơn. Theo Quách Tấn, Nguyễn Nhạc, người anh cả trong ba anh em Tây Sơn, từng lên Tây Sơn thượng đạo buôn trầu, thu phục đồng bào địa phương rồi dựng cờ khởi nghĩa. Khi dẫn quân xuống đánh phủ thành Quy Nhơn của chúa Nguyễn, anh em Tây Sơn tổ chức lễ tế cờ tại đèo An Khê.
Ở đoạn đầu cung đèo, phía xuôi về đồng bằng, có Miếu Xà (xã Cửu An, Gia Lai) gắn với câu chuyện khởi nghĩa Tây Sơn. Theo Quách Tấn, khi đại binh Tây Sơn đến đèo An Khê, vừa xuống khỏi nghẹo Cây Khế thì gặp một con rắn lớn, thân đen nhánh, từ cây ké bò xuống chắn ngang đường. Quân sĩ lo sợ, không dám tiến lên. Nguyễn Nhạc (có giai thoại kể là Nguyễn Huệ) xuống ngựa, tuốt gươm chém rắn, lấy máu tế cờ. Tướng sĩ liên tưởng đến tích Hán Cao Tổ chém rắn dựng nghiệp, tin đó là điềm lành và thêm quyết tâm.

Trong quá trình tập hợp lực lượng, anh em Tây Sơn xây dựng mối đoàn kết giữa người Kinh và đồng bào dân tộc thiểu số. Đội quân có nhiều người Ba Na thiện chiến; bà Ya Đố, còn gọi là Cô Hầu, người Ba Na, là vợ thứ của Nguyễn Nhạc.
Sau khi hạ thành Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc cho xây miếu tại khu vực nghẹo Cây Khế để ghi nhớ sự kiện. Người dân gọi đây là Miếu Xà. Di tích hiện thuộc Quần thể di tích Tây Sơn thượng đạo, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Con đường giao thương miền xuôi - miền ngược
Từ xa xưa, đèo An Khê đã là tuyến giao thương quan trọng giữa đồng bằng và cao nguyên, thể hiện qua câu ca dao: "Ai về nhắn với nậu nguồn/Măng le gửi xuống, cá chuồn gửi lên".
Trong Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú nhắc đến nguồn sản vật phong phú của vùng đất này, gồm trầm hương, tốc hương, sừng tê, ngà voi, vàng bạc, sáp ong và nhiều loại gỗ quý.

Theo công trình Lịch sử khai khẩn cao nguyên An Khê của Giáo sư Andrew Hardy, nhận thấy vị trí chiến lược của vùng cao nguyên, triều đình Huế tổ chức ba đợt di dân lên khu vực An Khê trong giai đoạn 1864 - 1888 để khai khẩn đất đai và củng cố quân sự. Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, thực dân Pháp mở rộng tuyến đường từ đồng bằng lên cao nguyên, trong đó có đèo An Khê. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, khu vực này chứng kiến nhiều trận đánh ác liệt nhằm giữ và khai thông tuyến giao thông chiến lược.
An Khê còn có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu khảo cổ học. Khoảng một thập niên trước, các nhà nghiên cứu phát hiện dấu tích người tiền sử tại đây. PGS-TS Nguyễn Khắc Sử, Viện Khảo cổ học VN, nhận định những phát hiện là bằng chứng về sự hiện diện của người đứng thẳng (Homo erectus) cách đây khoảng 80 - 85 vạn năm, góp phần bổ sung tư liệu về lịch sử VN và quá trình tiến hóa của loài người ở Đông Nam Á. (còn tiếp)
Mở rộng đèo An Khê, xây hầm xuyên núi
Đèo An Khê trên QL19 là cung đường tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn giao thông, thường xảy ra sự cố, tai nạn, nhất là vào ban đêm. Vào mùa mưa, tình trạng sạt lở còn gây ách tắc giao thông. Để cải thiện điều kiện đi lại, mặt đường đèo được mở rộng từ 7 m lên 9 - 11 m, các điểm sạt lở nguy hiểm được xử lý, mái taluy gia cố bằng lưới thép, bê tông và hệ thống thoát nước được xây dựng kiên cố. Công trình thuộc gói thầu 01 dài 17 km, trị giá 600 tỉ đồng, trong Dự án Tăng cường kết nối giao thông khu vực Tây nguyên, khởi công tháng 6.2022 và hoàn thành cuối năm 2024. Đơn vị thi công đã bạt núi tại 14 vị trí, xử lý gần 500.000 m³ đất đá để nắn đường. Cầu, hệ thống thoát nước và chiếu sáng được nâng cấp; các đường cong được cải tạo, mở rộng nhằm tăng tầm nhìn cho tài xế. Trong khi đó, dự án cao tốc Quy Nhơn - Pleiku đang được triển khai, với hầm An Khê dài khoảng 2.750 m.





