Thành tựu nổi bật, tư duy vượt thời đại
Thành Cổ Loa được xây dựng khoảng thế kỷ 3 TCN (cách đây hơn 2.000 năm), với 3 vòng thành đất uốn lượn, hệ thống hào nước và các công trình phòng thủ. Trải qua nhiều biến động lịch sử, dấu tích của công trình vẫn tồn tại đến ngày nay.
Sau khi lên ngôi, vua An Dương Vương đã chuyển kinh đô từ vùng Bạch Hạc (Việt Trì, Phú Thọ) về Cổ Loa để định đô và xây thành.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, PGS.TS Lại Văn Tới (nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh Thành, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) đánh giá, thành Cổ Loa có hệ thống thành lũy quy mô lớn, được quy hoạch hài hòa với địa hình và thủy hệ tự nhiên.
Hệ thống phòng thủ thành Cổ Loa được đánh giá là một thành tựu nổi bật về kỹ thuật quân sự của người Việt cổ, với tư duy vượt thời đại về tổ chức phòng thủ nhiều lớp.
Thành được xây dựng trên một diện tích khoảng 600ha, tổng chiều dài các vòng thành khoảng 16km. Đây là tòa thành có chức năng quân sự quan trọng trong thời kỳ dựng nước và giữ nước đầu tiên của dân tộc ta.

Theo ông Lại Văn Tới, điểm đáng chú ý của thành Cổ Loa là người xưa biết tận dụng điều kiện tự nhiên để xây dựng công trình phòng thủ.
Thành Cổ Loa thể hiện rõ đặc điểm của một quân thành, gồm hai bộ phận cơ bản là thành và hào. Kết cấu "tam trùng thành quách", gồm ba vòng thành cao khép kín là thành Nội, thành Trung và thành Ngoại, chân thành được kè đá vững chãi.
Thành đắp bằng đất, trên một khu đất cao của vùng châu thổ sông Hồng, với địa hình nhiều đồi, gò đất cao ven sông lớn, nhiều ao đầm. Kỹ thuật đắp để tường thành đứng vững ở những nơi đất trũng có nền đất yếu đã được huyền thoại hóa bởi sự giúp đỡ của thần Kim Quy (Thanh Giang sứ).
Mặt ngoài tường thành dốc, mặt trong thoải hơn để quân lính dễ dàng di chuyển lên mặt thành khi cần phòng thủ. Bên cạnh đó, các gò đất và dải đất cao được đắp nối với nhau, khiến các tường thành không có hình dáng vuông vức mà là những đường cong tự do khép kín.
Hào nằm bên ngoài nhằm cản trở lực lượng tiến công của quân địch. Ở những khu vực cao, đất được đào để đắp tường thành. Nơi đất đào tạo thành hào nước chạy dọc dưới chân thành. Ở phía nam, sông Hoàng Giang và những lạch nước có sẵn được tận dụng để làm thêm vòng hào bên ngoài.

Các hào được nối thông với nhau thành mạng lưới, nối với Hoàng Giang qua cửa Cống Song, cửa Khâu ở Đầm Cả và nối với hệ thống sông nước trong toàn vùng châu thổ sông Hồng.
Cách xây dựng này phù hợp trong cả thời chiến và thời bình. Thời bình là một mạng lưới giao thông rất thuận lợi. Khi chiến đấu, quân thủy nhanh chóng triển khai khắp 3 vòng thành.
Những ụ đất hỏa hồi có từ 2.000 năm trước
Ngoài 3 vòng thành chính, thành còn có hệ thống lũy, ụ đất được bố trí ở nhiều vị trí khác nhau như những tháp canh, công sự phòng ngự hoặc là chốt gác tiền tiêu.
Những công trình này còn hiện hữu ở phía bắc thành, gò Dục Nội kéo dài hơn 1km được ông Tới nhận định là một tuyến phòng thủ tiền tiêu. Phía nam, tại khu vực Bãi Mèn, những dấu tích lũy đất cũng từng được phát hiện.
"Trên vòng thành Nội có nhiều ụ hỏa hồi. Đây là những ụ đất được đắp nhô ra phía ngoài, đồng thời cao hơn mặt thành, tạo thành các vị trí thuận lợi cho quân lính quan sát và phòng thủ.
Khi bị tấn công, những ụ đất đó sẽ chia cắt quân địch. Từ trên mặt thành, quân ta có thể dùng tên, nỏ, lao tiêu diệt địch", chuyên gia Lại Văn Tới cho hay.
Cách bố trí này giúp lực lượng phòng thủ mở rộng tầm nhìn, kiểm soát được nhiều góc cạnh của thành Nội. Khi có lực lượng từ bên ngoài tiến vào, quân lính có thể tận dụng các ụ hỏa hồi, tổ chức chống trả từ những vị trí khác nhau.

Trong một thời gian dài, nguồn gốc của những ụ hỏa hồi từng gây ra nhiều ý kiến khác nhau trong giới nghiên cứu.
Tuy nhiên, cuộc khai quật tại đền Thượng giai đoạn 2004-2005, chuyên gia khảo cổ phát hiện dấu tích một rãnh sâu nằm giữa hai gò đất tự nhiên. Khi xây dựng thành, người xưa đã sử dụng đất, đá và những vật liệu khác để lấp rãnh, nối hai gò đất lại với nhau.
Phát hiện này cho thấy kỹ thuật tận dụng địa hình tự nhiên không chỉ được áp dụng ở thành Trung và thành Ngoại mà còn xuất hiện tại thành Nội.
Đặc biệt, trong giai đoạn 2012-2014, các nhà khảo cổ Việt Nam phối hợp với các nhà khảo cổ Mỹ tiến hành khai quật khu vực góc đông bắc thành nội, thuộc xóm Hương. Tại đây, đoàn nghiên cứu khai quật cả một đoạn tường thành và ụ hỏa hồi nằm trên đó.
"Kết quả cho thấy kỹ thuật đắp thành và ụ hỏa hồi giống nhau, có cùng niên đại. Đây là một trong những căn cứ quan trọng để nhận định thành Nội đã có từ thời An Dương Vương", ông nói.
Tầm nhìn chiến lược và cuộc sống của cư dân Âu Lạc
Theo nhà nghiên cứu Lại Văn Tới, khi đánh giá thành Cổ Loa, không thể chỉ nhìn nhận đây là một công trình quân sự.
Việc vua An Dương Vương chuyển kinh đô từ vùng trung du xuống Cổ Loa còn gắn với nhu cầu mở rộng không gian sinh sống, phát triển nông nghiệp và tổ chức một trung tâm quyền lực mới.
Tuy nhiên, các cuộc khai quật hiện nay chưa đủ nhiều để tái dựng đầy đủ đời sống sinh hoạt, cách tổ chức cư trú và những công trình kiến trúc của kinh đô Âu Lạc.

Từ các di tích khảo cổ và những dấu tích còn tồn tại, có thể bước đầu hình dung về sự phân bố không gian bên trong thành. Thành Nội là khu vực trung tâm, gắn với hoạt động của nhà vua, triều đình và hoàng gia.
Ngày nay, khu vực này vẫn có nhiều công trình thờ tự vua An Dương Vương và các nhân vật liên quan đến nhà nước Âu Lạc. Đặc biệt, tại đền Thượng, các nhà khảo cổ đã tìm thấy những vật liệu kiến trúc như ngói ống có hoa văn trang trí công phu.
"Những đầu ngói được chế tác đẹp, có hoa văn đường mây, cho thấy khả năng từng tồn tại các công trình kiến trúc quan trọng, có thể liên quan đến cung điện hoặc những công trình mang tính chất đặc biệt", ông nói.
Bên ngoài thành Nội, không gian thành Trung và thành Ngoại rộng lớn hơn, có thể là nơi bố trí lực lượng quân đội và các cộng đồng cư dân sản xuất nông nghiệp. Một bộ phận cư dân có khả năng vừa tham gia bảo vệ kinh đô, vừa làm ruộng để cung cấp lương thực.

Một trong những bằng chứng đáng chú ý về sự phát triển của nông nghiệp là số lượng lớn lưỡi cày đồng được phát hiện tại Cổ Loa.
Ông cho rằng, việc sử dụng công cụ này thể hiện trình độ canh tác tiến bộ, giúp nâng cao hiệu quả làm đất và mở rộng diện tích sản xuất. Đối với một kinh đô có quy mô lớn, nông nghiệp còn phải đáp ứng nhu cầu của tầng lớp quan lại, triều đình và lực lượng quân đội.
Không chỉ trồng trọt, cư dân thời đó còn sinh sống bằng nhiều nghề khác.
Tại các di tích cư trú trong và ngoài thành, các nhà khảo cổ phát hiện những công cụ lao động, vật dụng liên quan đến hoạt động đánh bắt cá, trong đó có chì lưới bằng đá. Cư dân đã biết làm lưới, khai thác nguồn lợi thủy sản từ hệ thống sông, lạch trong khu vực.

Theo ông Tới, xung quanh Cổ Loa từng tồn tại nhiều làng nông nghiệp và làng chài, gắn với các điểm cư trú cổ như Đường Mây, Đồng Vông, Bãi Mèn và Xuân Kiều.
Bên cạnh đó, các dấu tích lò nung gốm, gạch dọc sông Hoàng Giang cho thấy hoạt động thủ công nghiệp cũng phát triển. Ngoài cửa phía Nam của thành có địa danh chợ Sa, gợi mở về hoạt động buôn bán trên bến dưới thuyền của cư dân Âu Lạc.
Với hệ thống sông ngòi liên thông, hàng hóa có thể được vận chuyển bằng thuyền từ Cổ Loa đến các vùng lân cận.
Từ những dấu tích đó, ông Tới bước đầu hình dung thành Nội là trung tâm của triều đình; thành Trung và thành Ngoại vừa phục vụ quân sự, vừa có hoạt động nông nghiệp. Khu vực bên ngoài thành phát triển các làng cư trú, nghề thủ công và buôn bán.
Theo nhà nghiên cứu, tầm nhìn chiến lược của vua An Dương Vương thể hiện ở việc lựa chọn một vùng đất có thể giải quyết đồng thời nhiều yêu cầu: Đảm bảo an toàn, mở rộng đất đai, phát triển nông nghiệp và tổ chức một trung tâm chính trị.
Đặc biệt, hệ thống hào thành liên thông với các đầm hồ và nối với sông Hoàng Giang, ra sông Hồng và các tuyến sông khác không chỉ có mục đích phòng thủ mà còn phục vụ cho lượng thủy quân tập luyện, phối hợp tác chiến với bộ binh. Đây cũng là hệ thống giao thông, vận chuyển và trao đổi hàng hóa bằng đường thủy.
Nhân kỷ niệm 21 năm Ngày Di sản Văn hoá Việt Nam và lần đầu tiên tổ chức Ngày Văn hoá Việt Nam 24/11, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội tổ chức triển lãm "Khu di tích Cổ Loa - Trung tâm hội tụ văn minh sông Hồng".
Triển lãm giới thiệu những thành tựu nổi bật về khảo cổ học, lịch sử, kiến trúc văn hoá của Cổ Loa, làm sáng tỏ vai trò của khu di tích trong tiến trình phát triển của văn minh sông Hồng, lan tỏa ý thức trân trọng, gìn giữ di sản trong cộng đồng.
Nội dung triển lãm được tổ chức theo 3 chủ đề gồm: Dòng chảy văn minh sông Hồng, kinh đô Cổ Loa - thành tựu của nhà nước Âu Lạc, Cổ Loa trong dòng chảy di sản thế giới.
Triển lãm mở cửa từ ngày 18/11 tại đình Ngự Triều Di Quy, Khu di tích Cổ Loa, xã Đông Anh, Hà Nội.