Theo quy định mới của Bộ GD&ĐT, từ ngày 1/10, học sinh lớp 5, lớp 9 và lớp 12 thực hiện kiểm tra cuối học kỳ I và học kỳ II theo đề chung do Sở GD&ĐT tổ chức ra đề đối với một số môn đánh giá bằng điểm số. Các trường tự tổ chức coi kiểm tra, chấm bài và tổng hợp kết quả báo cáo về Sở.
Trên các diễn đàn giáo dục, nhiều giáo viên bày tỏ sự đồng tình với chủ trương này. Việc sử dụng đề chung được kỳ vọng góp phần bảo đảm công bằng trong đánh giá học sinh giữa các cơ sở giáo dục cùng cấp học, hạn chế tình trạng chênh lệch độ khó giữa đề kiểm tra của các trường.
Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích, việc triển khai kiểm tra chung cũng đặt ra một số vấn đề cần cân nhắc, nhất là khi quy mô giáo dục và điều kiện dạy học giữa các địa bàn có sự khác biệt.

Kiểm tra chung giúp nhìn rõ hơn chất lượng dạy và học
Trước hết, về ưu điểm, đề kiểm tra chung có thể tạo ra một mặt bằng đánh giá tương đối thống nhất đối với học sinh cùng cấp học trong phạm vi toàn tỉnh. Khi sử dụng chung một đề, sự chênh lệch về độ khó giữa các trường được hạn chế, qua đó giúp kết quả kiểm tra có thêm cơ sở để đối chiếu.
Đây cũng là nguồn thông tin để các cơ sở giáo dục nhìn nhận chất lượng dạy học của mình. Qua kết quả này, các trường biết được chất lượng dạy học cùng cấp giữa các trường trong toàn tỉnh, từ đó giúp các trường tự nhìn nhận việc giảng dạy. Nếu tốt rồi thì phải duy trì, còn nếu yếu kém thì cố gắng khắc phục để vươn lên.
Đối với học sinh lớp 9 và lớp 12, kiểm tra chung còn có ý nghĩa giúp các em làm quen với hình thức đánh giá có tính thống nhất trước những kỳ thi quan trọng như tuyển sinh vào lớp 10 và tốt nghiệp THPT.
Kết quả kiểm tra nếu được sử dụng đúng mục đích, kết hợp với các tiêu chí đánh giá khác, cũng có thể cung cấp thêm thông tin tham khảo trong quá trình xét tuyển, đặc biệt khi học bạ được sử dụng trong tuyển sinh.
Ở góc độ quản lý, dữ liệu kiểm tra chung giúp Sở GD&ĐT có cái nhìn tổng thể hơn về tình hình dạy học giữa các trường. Từ đó, cơ quan quản lý có thể nhận diện những mặt mạnh, hạn chế và đưa ra định hướng hỗ trợ phù hợp với từng nhóm trường, từng địa bàn.
Không nên để kiểm tra chung trở thành áp lực
Dù có những ưu điểm nhất định, kiểm tra chung không đồng nghĩa với việc mọi học sinh đều được đánh giá công bằng nếu đề thi chưa phù hợp với điều kiện thực tế.
Chất lượng đề kiểm tra là yếu tố đặc biệt quan trọng. Nếu đề quá khó hoặc quá dễ, kết quả sẽ không phản ánh chính xác năng lực học sinh. Đáng lưu ý, sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, phạm vi quản lý giáo dục ở một số địa phương được mở rộng, số lượng học sinh tăng và điều kiện dạy học giữa các vùng có thể có độ chênh lệch đáng kể.
Nếu sử dụng một đề kiểm tra mà chưa tính đến sự khác biệt này, học sinh ở những trường có điều kiện dạy học tốt có thể không được đánh giá đúng năng lực, trong khi học sinh ở vùng sâu, vùng xa phải đối mặt với yêu cầu vượt quá điều kiện tiếp cận kiến thức thực tế.
Một vấn đề khác là áp lực tổ chức kiểm tra. Khi nhiều môn cùng sử dụng đề chung, học sinh và giáo viên có thể phải tăng cường thời gian ôn tập để đáp ứng yêu cầu. Nếu triển khai thiếu hợp lý, chủ trương này có nguy cơ kéo theo tình trạng dạy thêm, học thêm, khiến hoạt động dạy học bị cuốn vào việc luyện đề và chuẩn bị cho kiểm tra.
Điều này cũng có thể hạn chế sự chủ động, sáng tạo của giáo viên. Thay vì căn cứ vào đặc điểm học sinh và điều kiện thực tế của lớp học để lựa chọn phương pháp giảng dạy, giáo viên có thể chịu áp lực phải bám sát cấu trúc đề kiểm tra chung.

Bên cạnh đó, việc tổ chức ra đề, in ấn, bảo mật và vận chuyển đề kiểm tra trên phạm vi rộng đòi hỏi nhân lực, thời gian và kinh phí. Nếu tổ chức kiểm tra chung quá nhiều môn, chi phí và khối lượng công việc của ngành giáo dục địa phương sẽ tăng lên.
Đặc biệt, cần tránh biến kết quả kiểm tra thành áp lực thành tích đối với các nhà trường. Điểm số thấp không nên mặc nhiên được xem là biểu hiện của chất lượng dạy học yếu kém, bởi kết quả còn chịu tác động từ điều kiện kinh tế - xã hội, đặc điểm học sinh và nhiều yếu tố khác.
Mục tiêu cuối cùng của kiểm tra phải là đánh giá đúng năng lực người học, hỗ trợ nâng cao chất lượng giáo dục, chứ không phải tạo thêm một cuộc chạy đua về điểm số.
Nên lựa chọn môn kiểm tra chung theo đặc thù từng cấp học
Từ những phân tích trên, tôi cho rằng việc Sở GD&ĐT tổ chức ra đề chung đối với một số môn ở các lớp cuối cấp là cần thiết, nhưng không nên áp dụng đồng loạt và cứng nhắc. Cần lựa chọn môn kiểm tra phù hợp với mục tiêu giáo dục, đặc điểm tâm lý lứa tuổi và yêu cầu đánh giá ở từng cấp học.
Đối với lớp 5, theo tôi, chưa cần thiết phải tổ chức kiểm tra chung cấp tỉnh. Học sinh tiểu học còn nhỏ, việc đánh giá cần chú trọng quá trình học tập, sự tiến bộ và đặc điểm phát triển của từng em. Các trường có thể chủ động xây dựng đề kiểm tra phù hợp với chương trình và tình hình thực tế.
Sau khi hoàn thành chương trình tiểu học, học sinh tiếp tục học lên THCS theo phương án phân tuyến và tuyển sinh của địa phương. Vì vậy, không nhất thiết phải tạo thêm áp lực kiểm tra chung trên diện rộng đối với lứa tuổi này.

Đối với lớp 9, có thể cân nhắc tổ chức kiểm tra chung hai môn toán và ngữ văn. Đây là hai môn học quan trọng, đồng thời là những môn có mặt trong kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 ở nhiều địa phương.
Tại những địa phương có điều kiện dạy và học ngoại ngữ tương đối đồng đều, Sở có thể xem xét tổ chức kiểm tra chung thêm môn ngoại ngữ. Ngược lại, ở những nơi điều kiện học ngoại ngữ giữa các vùng còn chênh lệch, nên cân nhắc giao quyền chủ động cho các trường để bảo đảm việc đánh giá phù hợp hơn với thực tế.
Đối với lớp 12, tôi đề xuất tổ chức kiểm tra chung ba môn toán, ngữ văn và ngoại ngữ. Đây là những môn học có vai trò quan trọng trong quá trình học tập, định hướng nghề nghiệp và chuẩn bị cho học sinh bước vào bậc đại học.
Ngoại ngữ dù không phải môn bắt buộc đối với tất cả thí sinh trong kỳ thi tốt nghiệp THPT nhưng vẫn có ý nghĩa quan trọng đối với cơ hội học tập, hội nhập và phát triển năng lực của học sinh. Vì vậy, việc đưa môn học này vào diện kiểm tra chung là điều có thể cân nhắc.
Đối với những môn học còn lại, nên giao quyền chủ động cho nhà trường xây dựng đề kiểm tra phù hợp với chương trình, định hướng lựa chọn môn thi và điều kiện dạy học của học sinh.
Tôi cho rằng, kiểm tra chung chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được thiết kế phù hợp, có mục tiêu rõ ràng và không tạo thêm gánh nặng cho người học. Không phải cứ càng nhiều môn kiểm tra chung thì chất lượng đánh giá càng tốt.
Điều quan trọng là cơ quan quản lý cần lựa chọn đúng môn học, xây dựng đề kiểm tra có chất lượng và sử dụng kết quả một cách khoa học. Khi đó, kiểm tra chung mới trở thành công cụ hỗ trợ nâng cao chất lượng giáo dục, thay vì một áp lực mới đối với giáo viên và học sinh.