Phòng làm việc tĩnh lặng. Bên cốc cà phê, vị doanh nhân dành phần lớn cuộc đời chèo lái một định chế tài chính lớn đưa ra nhận định bất ngờ: Thước đo thành công lớn nhất của người sáng lập là khi tổ chức vận hành trơn tru lúc ông hoàn toàn vắng mặt.
"Nếu một tuần trôi qua mà cấp dưới không nhắn tin hỏi tôi bất cứ điều gì, tôi biết rằng hệ thống đang vận hành đúng", ông nói.
Đó không phải câu nói đãi bôi. Đằng sau thái độ thản nhiên của vị doanh nhân ấy là cuộc giải phẫu quản trị kéo dài nhiều năm. Quyền lực cá nhân từng bước rút lui. Kỷ luật của hệ thống tiến lên phía trước.

Hiện nay, không ít doanh nghiệp tư nhân vẫn gắn chặt số phận vào một người đứng đầu. Doanh nghiệp tồn tại vì cái tôi của người sáng lập hay người sáng lập chỉ là mắt xích phục vụ sự trường tồn của tổ chức?
Góc nhìn của vị chủ tịch này tương đồng với góc nhìn của TS Phạm Đình Đoàn, Chủ tịch Tập đoàn Phú Thái, Chủ tịch Hội đồng Doanh nghiệp Gia đình Việt Nam. Ông Đoàn nhận định, tại các doanh nghiệp Việt Nam, người đứng đầu tạo nên thành công ban đầu. Nhưng quy mô doanh nghiệp lớn lên đòi hỏi năng lực xây dựng hệ thống và phát triển đội ngũ.
"Một người dù giỏi đến đâu cũng có giới hạn về thời gian, sức khỏe và khả năng bao quát. Dấu hiệu trưởng thành rõ nhất là khi người lãnh đạo không cần có mặt thường xuyên mà công việc vẫn thông suốt, các quyết định vẫn được đưa ra đúng thẩm quyền và kết quả vẫn được duy trì", ông Đoàn nhận định.
Khi đội ngũ chủ động giải quyết vấn đề và tự chịu trách nhiệm, người thuyền trưởng mới có thể rảnh tay cho chiến lược và tương lai dài hạn.

Các cuộc bàn thảo quản trị thường bắt đầu bằng những con số như tăng trưởng doanh thu, lợi nhuận… Nhưng với vị chủ tịch trên, những con số này chỉ là phần ngọn. Điểm yếu của nhiều đơn vị nằm ở mục đích thành lập.
"Nếu mục tiêu duy nhất chỉ là kiếm tiền, doanh nghiệp sẽ không bao giờ biết bao nhiêu là đủ và kiếm bằng cách nào cho đúng", ông lập luận. Khi lợi nhuận ngắn hạn trở thành kim chỉ nam duy nhất, tổ chức rất dễ rơi vào trạng thái manh mún, chộp giật và phụ thuộc hoàn toàn vào những toan tính mang tính thời điểm của người đứng đầu.

Theo ông, doanh nghiệp muốn tồn tại qua nhiều thế hệ và đạt được cột mốc 100 năm thì thứ tổ chức đó cần nhiều hơn là một cá nhân kiệt xuất. Ngay cả trên bình diện quốc tế, số lượng doanh nghiệp duy trì được qua 5 thế hệ là vô cùng hiếm hoi. Mẫu số chung của những cái tên sống sót và tồn tại hàng trăm năm không nằm ở việc duy trì quyền lực gia tộc mà ở sức sống của thương hiệu và một bộ khung quản trị đủ vững chắc để mua bán, sáp nhập hay chuyển giao mà không làm đứt gãy cỗ máy cốt lõi.
Cũng vì vậy, vị thuyền trưởng không chọn lối quản trị đề cao quá mức vai trò của một cá nhân. Tầm nhìn trong quản trị hiện đại là thiết kế được một cơ chế tuyển dụng, đào tạo, giám sát và kiểm soát rủi ro tự động, nơi mọi hành vi đều chịu sự chi phối của quy trình thay vì sở thích hay cảm xúc của bất kỳ ai.
Kiểm soát rủi ro cũng không đơn thuần là phòng thủ để tránh mất vốn. Ông định nghĩa rủi ro là mọi biến số nằm ngoài kế hoạch. Kế hoạch vẽ ra quá bi quan nhưng thực tế thị trường bùng nổ cũng là một dạng rủi ro, bởi khi đó đối thủ sẽ vượt lên chiếm lĩnh khoảng trống.
Trong một thế giới biến động liên tục, từ xung đột địa chính trị cho đến đứt gãy chuỗi cung ứng, không một bộ não đơn lẻ nào đủ sức dự báo hết tương lai. Điểm tựa duy nhất để doanh nghiệp không chao đảo là một hệ thống biết tự phản ứng và tự thích nghi.


Bước chuyển quyết định trong tư duy của vị chủ tịch này đến từ khoảnh khắc ông nhìn rõ ranh giới giữa sở hữu và điều hành. "Khi bạn xây dựng xong một hệ thống, bạn phải chấp nhận một sự thật, đó là công ty không còn là của bạn nữa mà thuộc về hệ thống", ông nhấn mạnh.
Trong cỗ máy ấy, mỗi vị trí là một mắt xích vận hành theo tiêu chuẩn rõ ràng. Mắt xích nào không đáp ứng yêu cầu mới sẽ bị đào thải. Quy luật này áp dụng cho tất cả. Tuyệt đối không có ngoại lệ cho công thần, người thân, kể cả chính người sáng lập.

Tại doanh nghiệp của ông, một nguyên tắc bất thành văn được thực thi nghiêm ngặt, đó là số lượng người thân trong làm việc tại công ty không vượt quá một bàn tay.
Ông nói, vị trí cao nhất từng ghi nhận chỉ dừng lại ở cấp trưởng phòng và họ tuyệt đối không bước vào các nấc thang lãnh đạo chiến lược.
Ông nói, quản trị con người còn chạm đến góc khuất nghiệt ngã, đó là sự chia tay của những người đồng sáng lập. Khi những người “vào sinh ra tử” từ ngày đầu không còn bắt kịp tốc độ phát triển, lựa chọn duy nhất là ngồi lại sòng phẳng.
"Tôi không bao giờ chấp nhận tư duy xếp hàng lên lương theo thâm niên. Mọi người có thể ở lại, giữ nguyên thu nhập, nhưng chỉ làm những phần việc phù hợp với năng lực hiện tại", ông bày tỏ.
Những người có lòng tự trọng cao chọn cách rời đi khi không còn đóng góp tương xứng. Sự rời đi đó là cái giá bắt buộc để giữ tổ chức lành mạnh. Ông nói, tình cảm cá nhân là anh em, nhưng vận hành doanh nghiệp là kỷ luật của sự phụng sự.
Thực tế này phản chiếu một nút thắt phổ biến. TS Phạm Đình Đoàn chỉ rõ rào cản lớn nhất nằm ở chính người sáng lập: "Họ đã dành nhiều năm gây dựng doanh nghiệp, vượt qua khó khăn bằng kinh nghiệm và quyết định của mình, nên việc lo lắng khi giao quyền cho người khác là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, nếu luôn giữ quyền quyết định cuối cùng trong mọi việc, họ sẽ vô tình giới hạn khả năng trưởng thành của đội ngũ".
Theo ông Đoàn, muốn thay đổi, người chủ phải thực sự chuyên nghiệp, biết lắng nghe và chấp nhận người khác làm theo cách khác mình mà vẫn đạt kết quả tốt. Trao quyền cần có phạm vi rõ ràng, nguồn lực phù hợp và cơ chế kiểm soát, đồng thời cho phép đội ngũ học từ sai sót trong giới hạn chấp nhận được. Đội ngũ kế cận phải được hiểu rộng, bao gồm cả con cháu và nhân sự chuyên nghiệp bên ngoài.
"Quan hệ gia đình tạo nên sự gắn bó. Năng lực và kết quả công việc tạo nên sự tín nhiệm trong điều hành. Công bằng về tiêu chuẩn và cơ hội chính là nền tảng để giữ người giỏi", ông nêu góc nhìn.

Sự tách bạch quyền lực này được vị chủ tịch công ty tài chính trên áp dụng triệt để vào câu chuyện kế nghiệp. Trái với tâm lý muốn truyền cơ nghiệp cho con nối dõi, ông nhìn nhận rất rành mạch.
Con cái ông được học hành bài bản ở nước ngoài, làm việc trong môi trường tài chính quốc tế nhưng không có "tấm vé ưu tiên" nào để bước thẳng vào ban điều hành. Muốn tham gia, chúng phải bắt đầu từ những nấc thang thấp nhất và cạnh tranh sòng phẳng.
"Con ruột là con về mặt sinh học. Còn doanh nghiệp này là đứa con tinh thần. Tôi muốn tất cả con cái đều lớn mạnh và trường tồn độc lập. Nếu sau này các con chọn đi theo con đường nghệ thuật thay vì tài chính, tôi hoàn toàn ủng hộ. Tài sản để lại thuộc về quyền sở hữu, còn quyền điều hành cỗ máy này phải thuộc về những người có năng lực nhất", ông khẳng định.
Cách làm này tìm thấy tiếng nói chung với giải pháp của TS Phạm Đình Đoàn, đó là doanh nghiệp phải đặt lợi ích lâu dài lên trên hết để bảo vệ bền vững tài sản, uy tín và sự gắn kết gia đình.
"Cần phân biệt rõ kế thừa quyền sở hữu với kế nhiệm vai trò điều hành. Thành viên gia đình có thể đóng góp với tư cách cổ đông, thành viên hội đồng quản trị hoặc phụ trách lĩnh vực phù hợp. Vị trí điều hành phải dành cho người đáp ứng tốt nhất yêu cầu của doanh nghiệp ở từng giai đoạn. Giao một vị trí vượt quá năng lực cho con cháu có thể tạo áp lực cho chính người được giao, đồng thời làm suy giảm niềm tin của cả tổ chức", TS Phạm Đình Đoàn nhấn mạnh.
Theo ông, tình yêu thương có trách nhiệm là giúp con cháu tìm được vị trí để đóng góp và trưởng thành thay vì mặc nhiên trao cho họ vị trí cao nhất.

Quyết định kinh doanh vi mô dần rời khỏi bàn làm việc của vị chủ tịch doanh nghiệp nói trên. Đầu mối duy nhất còn lại là Ban Chiến lược. Ông phân quyền tối đa cho cấp dưới, chỉ giữ vai trò định hướng lớn và giám sát qua các tiểu ban. Trước khi chi tiền, mọi kế hoạch phải vượt qua 3 câu hỏi: Làm để làm gì? Làm như thế nào? Hệ thống chịu rủi ro ra sao?
Công nghệ và AI được đưa vào thay thế con người ở các khâu viết mã cơ bản, xử lý dữ liệu thô. Trụ sở chính xóa bỏ bàn làm việc cố định. Mỗi nhân viên chỉ có một tủ cá nhân nhỏ, tự do chọn chỗ ngồi để triệt tiêu tâm lý "bám rễ" quyền lực.
Đổi lại, cái giá đầu tiên doanh nghiệp phải trả là tốc độ. Ông thừa nhận: "Khi vận hành hoàn toàn theo hệ thống, nhiều thứ trở nên chậm hơn rất nhiều so với việc ra quyết định dựa trên cảm tính cá nhân". Bù lại, quy trình thẩm định chặt chẽ giúp triệt tiêu những sai lầm chết người từ sự ngạo mạn hay bốc đồng của một cá nhân.

Cải tổ cũng tạo ra va đập tâm lý ở nhóm nhân sự lâu năm. Người đứng đầu chọn cách thuyết phục bằng thực tế: "Lương thưởng của nhân viên không giảm mà tăng lên, công việc phát triển hơn và chế độ phúc lợi được bảo đảm. Lòng người chỉ yên khi họ thấy tổ chức vận hành công bằng và tốt lên". Cái giá lớn nhất thuộc về chính người sáng lập: Phải từ bỏ cơn nghiện kiểm soát và chấp nhận mình không còn là trung tâm.
Để cỗ máy vận hành trơn tru mà không phụ thuộc người đứng đầu, TS Phạm Đình Đoàn nhấn mạnh nguyên tắc quản trị phải chuyển thành cơ chế cụ thể: "Mỗi vị trí phải có nhiệm vụ, quyền hạn, chỉ tiêu và trách nhiệm rõ rang, thông tin phải minh bạch, kết quả phải đo lường được và những vị trí quan trọng phải có phương án kế nhiệm".
Đặc biệt, TS Đoàn lưu ý kỷ luật tự thân của người làm chủ: "Người lãnh đạo cần chủ động đào tạo đội ngũ, giao quyền quyết định và giữ kỷ luật với chính mình: Không tùy tiện can thiệp vượt cấp hay thu hồi quyền chỉ vì cấp dưới làm khác ý. Khi đã giao việc, cần đánh giá bằng mục tiêu và kết quả đã thống nhất".

Khi nhắc về tương lai không còn mình, ánh mắt vị doanh nhân phẳng lặng: "Tôi chẳng kỳ vọng gì cả. Kỳ vọng lớn nhất là khi không có tôi, công ty vẫn sống và phát triển ở đỉnh cao. Ai là người ngồi vào chiếc ghế lãnh đạo sau tôi không quan trọng, và gia đình tôi cũng không cần đóng vai trò gì trong đó cả", ông nói.
Với ông, thương trường là một chuyến dạo chơi có kỳ hạn. Nhạc sĩ để lại bài hát hay. Họa sĩ để lại bức tranh đẹp. Người làm kinh doanh để lại một tổ chức có khả năng tự nuôi sống chính nó. Tổ chức ấy tạo công ăn việc làm, đóng thuế và tuân thủ các chuẩn mực phát triển bền vững.
Người lãnh đạo tối cao lùi dần vào bóng tối. Ánh đèn sân khấu nhường lại cho thế hệ 8x, 9x. Họ nhận toàn quyền chịu trách nhiệm về tăng trưởng. Họ tự do kiến tạo mô hình mới và thử nghiệm công nghệ.
Quyền lực lúc này mang một thước đo mới. Nó không đếm bằng số chữ ký mỗi ngày. Nó đo bằng thời gian người đứng đầu rời khỏi văn phòng mà bộ máy không xuất hiện một vết gợn. Ông có thể đi nước ngoài hàng tháng trời. Điện thoại tắt. Doanh nghiệp vẫn đạt các chỉ tiêu cam kết.
"Người đứng đầu hơn người khác là ở chỗ có buông được hay không. Buông được tức là chấp nhận mình trở thành số 0. Khi bạn là số 0 - một mắt xích không còn nắm giữ quyền lực tuyệt đối, thì bạn đặt mình vào vị trí nào để hỗ trợ tổ chức cũng được", ông đúc kết.

Khoảnh khắc trở về "số 0" ấy tìm thấy tiếng nói chung với định nghĩa về di sản của TS Phạm Đình Đoàn. Ông nói: "Tôi tin rằng người có năng lực luôn mong được tin tưởng và có cơ hội chứng minh mình. Người lãnh đạo phải tạo ra môi trường để mong muốn ấy trở thành động lực phát triển. Một di sản quản trị có giá trị là doanh nghiệp tiếp tục lớn lên qua nhiều thế hệ, với những người kế nhiệm đủ bản lĩnh để làm tốt hơn người đi trước".
Cốc cà phê cạn đáy. Cánh cửa phòng làm việc khép lại.
Giấc mơ trăm năm vẫn đang được viết tiếp. Hành trình ấy không cần những lời tụng ca về một người hùng sáng lập. Nó sống bằng nhịp đập âm thầm của một cỗ máy quản trị. Ở đó, quyền lực cá nhân đã chịu lùi lại, để đổi lấy sự trường tồn của một định chế.