
Không chỉ tập trung vào việc chấm dứt chiến sự hay giải quyết vấn đề lãnh thổ, các bên đã dành trọng tâm đáng kể cho việc thảo luận về một khuôn khổ an ninh dài hạn cho châu Âu, trong đó có quan hệ Nga - NATO.
Câu hỏi then chốt đặt ra là: Liệu sau những nỗ lực ngoại giao hiện tại, một khuôn khổ an ninh mới giữa Nga và NATO có thể hình thành?
Bối cảnh và diễn biến đàm phán Abu Dhabi
Vòng đàm phán tại thủ đô UAE là lần gặp mặt trực tiếp đầu tiên giữa các đoàn đàm phán Nga, Ukraine và Mỹ sau gần 9 tháng gián đoạn kể từ cuộc gặp ở Geneva hồi tháng 2. Phái đoàn Nga do ông Vladimir Medinsky - trợ lý của Tổng thống Nga Vladimir Putin - dẫn đầu, trong khi phía Ukraine do ông Rustem Umerov - Hội đồng An ninh và Quốc phòng Quốc gia - làm trưởng đoàn. Phía Mỹ có sự tham gia của các đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner.
Kết quả cụ thể nhất đạt được là thỏa thuận nguyên tắc về một cuộc trao đổi tù binh quy mô lớn, được mô tả là lớn nhất từ trước tới nay. Cả hai bên đều đánh giá tích cực về “đà tiến triển” trên một số vấn đề nhân đạo và an ninh, dù khoảng cách về lãnh thổ, nhất là vùng Donetsk, vẫn còn rất lớn.
Đáng chú ý, chủ đề an ninh châu Âu sau chiến tranh được đặt lên vị trí ưu tiên. Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov khẳng định việc xác định rõ các thông số của một “kiến trúc an ninh tương lai” phải đi trước việc giải quyết xung đột tại Ukraine. Một nguồn tin cho biết việc giải quyết xung đột Ukraine chỉ là một khía cạnh trong cuộc thảo luận rộng lớn hơn về kiến trúc an ninh toàn diện và không thể chia cắt cho toàn châu lục.
Phía Mỹ và châu Âu cũng công nhận tầm quan trọng của vấn đề này. Các quan chức Mỹ và châu Âu đã gặp riêng trước khi đàm phán ba bên diễn ra và thống nhất rằng việc xây dựng các cơ chế an ninh sau chiến tranh, giảm rủi ro xung đột và tăng cường lòng tin là thiết yếu. Họ nhấn mạnh việc xây dựng trên nền tảng các thể chế an ninh châu Âu hiện có, đồng thời khẳng định NATO sẽ tiếp tục đóng vai trò trung tâm trong hệ thống phòng thủ tập thể châu Âu - Đại Tây Dương.
Quan điểm của Nga: An ninh không thể chia cắt và yêu cầu tái thiết lập cân bằng
Từ phía Moscow, khuôn khổ an ninh Nga - NATO không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là điều kiện tiên quyết để kết thúc xung đột. Nga tiếp tục nhấn mạnh khái niệm “an ninh không thể chia cắt” - một nguyên tắc từng được nêu trong các tài liệu ngoại giao trước năm 2022. Theo đó, an ninh của một quốc gia hay liên minh không thể được xây dựng bằng cách làm suy yếu an ninh của bên kia.
Trong 2 ngày diễn ra đàm phán tại Abu Dhabi, các nhà ngoại giao Nga công khai phác thảo một số mô hình khả dĩ. Ông Alexei Drobinin, quan chức cao cấp của Bộ Ngoại giao Nga, nêu 3 hướng tiếp cận, gồm: (i) Các liên minh phòng thủ tập thể hoặc thỏa thuận hỗ trợ lẫn nhau song phương (tương tự quan hệ Nga - Belarus); (ii) Các cam kết chính trị không hỗ trợ đối thủ của bên kia trong trường hợp bị tấn công (mô hình tương tự thỏa thuận với Iran); (iii) Các hiệp ước không tấn công song phương với từng thành viên NATO, kèm theo những bảo đảm an ninh bổ sung từ phía Nga.
Những đề xuất này được nhiều nhà phân tích phương Tây nhìn nhận như nỗ lực tái khởi động các yêu cầu mà Nga đưa ra vào cuối năm 2021 - trước khi mở cuộc tấn công toàn diện. Khi đó, Nga yêu cầu NATO hạn chế hoạt động quân sự ở Đông Âu, không mở rộng thêm về phía đông và rút một số lực lượng, cơ sở hạ tầng quân sự khỏi các nước thành viên gia nhập sau năm 1997.
Đối với Nga, một thỏa thuận chỉ dừng lại ở việc đóng băng tiền tuyến hay vấn đề lãnh thổ mà không giải quyết được “mối đe dọa” từ phía NATO sẽ không đủ bền vững. Moscow từ chối các lệnh ngừng bắn tạm thời với lý do Ukraine có thể lợi dụng thời gian đó để tái vũ trang. Họ muốn một gói giải pháp tổng thể, trong đó bảo đảm an ninh cho Nga được đặt ngang hàng với bảo đảm an ninh cho Ukraine.
Quan điểm của phương Tây và Ukraine: Bảo đảm an ninh đáng tin cậy nhưng không đánh đổi nguyên tắc
Phía Ukraine và các đồng minh châu Âu tiếp cận vấn đề theo hướng ngược lại về thứ tự ưu tiên. Chính quyền Kiev coi việc có được những “bảo đảm an ninh cứng rắn, đáng tin cậy”, gần với Điều 5 của NATO, là điều kiện không thể thiếu để chấp nhận bất kỳ thỏa thuận lãnh thổ nào.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nhiều lần nhấn mạnh rằng Ukraine không chấp nhận vị thế trung lập tuyệt đối hay các hạn chế nghiêm ngặt về quy mô lực lượng vũ trang. Ông cũng cho rằng bất kỳ cuộc thảo luận nào về việc “cuốn lại” sự hiện diện của NATO ở châu Âu đều là dấu hiệu của sự yếu kém và phải do chính các thành viên liên minh quyết định. Đồng thời, Ukraine kiên quyết đòi hỏi châu Âu phải có ghế tại bàn đàm phán trong các vòng tiếp theo, bởi bất kỳ khuôn khổ an ninh châu lục nào cũng ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của họ.
Nước Mỹ dưới thời chính quyền Donald Trump đang cố gắng tìm điểm cân bằng. Các đặc phái viên Mỹ thừa nhận các bảo đảm an ninh cho Ukraine phải là thứ mà Nga cũng có thể chấp nhận được ở một mức độ nào đó. Đặc phái viên Jared Kushner - con rể của ông Trump - đã đề xuất chuyển dần sang khuôn khổ đa phương với sự tham gia trực tiếp của châu Âu, lấy cảm hứng từ mô hình Hội đồng NATO - Nga từng tồn tại trước đây.
5 trụ cột được Mỹ nêu ra bao gồm: (i) Tham vấn an ninh thường xuyên; (ii) Kênh liên lạc khủng hoảng đáng tin cậy; (iii) Đảm bảo minh bạch quân sự cao hơn; (iv) Các biện pháp tương hỗ giảm rủi ro leo thang; (v) Khung khổ dài hạn cho ổn định châu Âu.
Châu Âu, dù chưa được Nga chấp nhận tham gia trực tiếp vào đàm phán 3 bên, vẫn cử đại diện đến Abu Dhabi để theo dõi, trao đổi riêng với đoàn Ukraine, Mỹ. Tuyên bố chung giữa Mỹ và châu Âu khẳng định cam kết đối với một kiến trúc an ninh châu Âu mạnh mẽ sau chiến tranh, trong đó NATO vẫn là trụ cột.
Cơ hội và thách thức trong việc hình thành khuôn khổ mới
Khả năng hình thành một khuôn khổ an ninh Nga - NATO mới phụ thuộc vào nhiều yếu tố đan xen.
Về cơ hội, cả hai phía đều có động lực nhất định. Nga muốn thoát khỏi tình trạng bị cô lập chiến lược, hạn chế sự hiện diện quân sự của phương Tây gần biên giới. Nước Mỹ dưới thời Trump 2.0 muốn kết thúc xung đột nhanh chóng, giảm gánh nặng viện trợ và có thể tái định hình quan hệ với Nga trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc. Châu Âu cần một cơ chế quản lý rủi ro để tránh xung đột tái diễn và giảm phụ thuộc quá mức vào bảo đảm an ninh của Mỹ.
Thực tế cả hai bên đều sẵn sàng thảo luận về kiến trúc an ninh thay vì chỉ tập trung vào ngừng bắn tạm thời là bước tiến so với các vòng đàm phán trước. Việc Mỹ yêu cầu Nga không chỉ nêu yêu cầu mà còn đề xuất các bước đi đối xứng để giảm leo thang cũng mở ra không gian cho một thỏa thuận có tính hai chiều hơn.
Tuy nhiên, thách thức vẫn rất lớn. Một là, khoảng cách về quan điểm nguyên tắc. Nga muốn hạn chế năng lực, hoạt động của NATO ở Đông Âu, trong khi NATO và các nước thành viên mới gia nhập coi việc duy trì tự do lựa chọn liên minh, hiện diện phòng thủ là vấn đề chủ quyền không thể thương lượng.
Hai là, vấn đề lòng tin. Sau các diễn biến trong gần 5 năm qua, các bên vẫn hoài nghi về việc tôn trọng bất kỳ thỏa thuận nào nếu không có cơ chế thực thi cứng rắn.
Ba là, sự bất đối xứng về lợi ích. Đối với Nga, khuôn khổ an ninh châu Âu là mục tiêu chiến lược dài hạn. Đối với Ukraine, bảo đảm an ninh là điều kiện sống còn. Việc gắn kết hai mục tiêu này trong một gói thỏa thuận đòi hỏi sự linh hoạt chính trị rất cao từ cả hai phía - điều hiện vẫn còn thiếu.
Bốn là, vai trò của châu Âu. Nga từ chối để châu Âu ngồi vào bàn đàm phán chính thức, trong khi Mỹ và Ukraine đều nhận thức rằng không có sự tham gia của châu Âu thì bất kỳ khuôn khổ nào cũng thiếu tính bền vững. Việc đưa châu Âu vào quá trình sẽ đòi hỏi thời gian và sự nhượng bộ từ Moscow.
Các kịch bản có thể xảy ra
Trong ngắn hạn, kịch bản khả dĩ nhất là tiếp tục đàm phán kỹ thuật, tập trung vào các biện pháp xây dựng lòng tin từng bước: kênh liên lạc quân sự, minh bạch về hoạt động tập trận, thỏa thuận không xâm lược song phương với một số nước, và các bảo đảm an ninh cho Ukraine mang tính chất “giống Điều 5” nhưng không phải là thành viên NATO chính thức. Các đặc phái viên Mỹ đã lên đường đến Nga ngay sau khi kết thúc vòng Abu Dhabi để tiếp tục trao đổi với Tổng thống Putin, cho thấy quá trình này chưa kết thúc.
Kịch bản trung hạn có thể là sự hình thành cơ chế đối thoại thường xuyên theo định dạng “Hội đồng NATO - Nga 2.0”, kèm theo một số hạn chế tương hỗ về triển khai lực lượng và vũ khí tấn công gần biên giới. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi Nga chấp nhận rằng NATO sẽ không rút lui khỏi Đông Âu, còn phương Tây chấp nhận rằng Ukraine sẽ không gia nhập NATO trong thời gian dài.
Một kịch bản khác là các bên chưa tìm được điểm chung, và kiến trúc an ninh châu Âu tiếp tục phân hóa thành hai khối đối nhau với ít cơ chế quản lý khủng hoảng.
Vòng đàm phán Abu Dhabi vừa qua không mang lại đột phá về lãnh thổ hay ngừng bắn toàn diện, nhưng đã đưa vấn đề khuôn khổ an ninh Nga - NATO trở lại trung tâm của bàn đàm phán một cách rõ ràng hơn bao giờ hết. Cả Nga và phương Tây đều thừa nhận rằng không thể có hòa bình bền vững ở Ukraine nếu không giải quyết được mối quan hệ an ninh giữa Nga và liên minh Bắc Đại Tây Dương.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa yêu cầu của Nga về việc tái cân bằng kiến trúc an ninh châu Âu và quyết tâm của NATO cùng các nước thành viên trong bảo vệ nguyên tắc mở cửa, phòng thủ tập thể vẫn còn lớn. Khả năng hình thành khuôn khổ mới phụ thuộc vào việc liệu các bên có đủ ý chí chính trị chuyển từ tuyên bố nguyên tắc sang các thỏa thuận cụ thể, có cơ chế giám sát và thực thi hay không.
Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu chuyển dịch mạnh mẽ, với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các cường quốc, một thỏa thuận an ninh Nga - NATO (có thể chỉ mang tính tạm thời và hạn chế) vẫn có thể trở thành yếu tố ổn định quan trọng cho châu Âu. Nhưng để đạt được điều đó, cần nhiều hơn nữa sự linh hoạt, lòng tin và sự tham gia thực chất của tất cả các bên liên quan, đặc biệt là châu Âu. Quá trình này mới chỉ bắt đầu và kết quả vẫn còn rất mở.