Chuyển tới nội dung chính
Giáo dục · Điểm tin đa nguồn

GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục

Ở tuổi 26, GS Ngụy Như Kontum rời phòng thí nghiệm danh tiếng tại Pháp để trở về quê hương. Lựa chọn ấy mở ra hành trình hơn 40 năm ông tận hiến cho nền giáo dục của nước nhà.

Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí 47 phút trước Đọc bài gốc tại Dân Trí ↗

Biệt thự cổ nơi cố Giáo sư (GS) Ngụy Như Kontum từng sinh sống nằm trên một con phố cũ ở Hà Nội. Ngôi nhà trầm mặc một dáng đứng riêng, lối vào sẫm sẫm tối bởi bóng hoa sữa đổ xuống, những tán khế um tùm và hương hoa mộc thoang thoảng lướt qua. TS Ngụy Tuyết Nhung - người con gái duy nhất của GS - chầm chậm bước ra cánh cổng nhỏ đón chúng tôi.

Ngôi nhà qua vài thập kỷ không sửa chữa gì, bài trí đơn giản theo lối cũ với những bức ảnh đóng khung kính gắn lên tường, những giá sách ngay ngắn, một chú rùa gỗ trên dưới 50 năm tuổi bám lên cánh cửa phòng đọc. Cùng với đó, nhiều kỷ vật xưa được những người con của GS gìn giữ trong tủ kính. Ngồi trong căn phòng này, chúng tôi cứ nghĩ mãi về lựa chọn của người trí thức trẻ ấy: rời phòng thí nghiệm danh tiếng, từ bỏ tương lai khoa học rộng mở ở châu Âu để trở về phụng sự Tổ quốc.

GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 2

GS Ngụy Như Kontum sinh ngày 3/5/1913, trong một gia đình viên chức bậc trung. Cha ông là cụ Ngụy Như Bích, một chủ sự bưu điện. Mẹ ông là con gái của GS Nguyễn Đình Phong, một nhà giáo từng giảng dạy tại Trường Bưởi (nay là Trường THPT chuyên Chu Văn An, Hà Nội).

Thời thơ ấu, ông sống trong "bầu sữa" văn hoá các dân tộc Tây Nguyên. Ông biết tiếng Pháp và tiếng Gia Rai trước khi biết tiếng Việt. Mãi đến lúc học ở Trường Quốc học Huế, nhờ có phương pháp giảng dạy và sự đồng hành tận tâm của GS Đặng Thai Mai, ông mới dần học và nói tốt tiếng Việt.

Cũng vì thạo tiếng Gia Rai hơn tiếng Việt mà ông bị bạn bè trêu chọc. Thậm chí có 1 một thầy giáo thay vì gọi ông là Nguỵ Như Kontum đã dùng một từ khá nhạy cảm để gọi ông. Ký ức tổn thương này khiến ông khắc cốt ghi tâm một nguyên tắc mà ông dùng cả đời dạy học sau này để thực thi, đó là không bao giờ xúc phạm học trò, dù vô tình hay cố ý.

Nổi tiếng thông minh từ nhỏ, lại thêm đức cần cù chăm chỉ, GS Kontum đã lần lượt đạt loại xuất sắc các bằng Tú tài bản xứ gồm Tú tài Tây ban Toán cùng Tú tài Tây ban Triết năm 1932.

Học bổng toàn phần tại Đại học Paris (thường gọi là Sorbonne, Pháp) đã đưa ông đến một trong những trung tâm tri thức lừng lẫy và danh giá nhất châu Âu lúc bấy giờ. Vượt qua tất thảy những bỡ ngỡ, choáng ngợp nơi Paris hoa lệ, chàng sinh viên Kontum đã chuyên tâm học, đọc và nghiên cứu. Chỉ sau 3 năm, ông nhận được tấm bằng cử nhân khoa học xuất sắc. Và sau đúng chừng ấy thời gian, ông trở thành thạc sĩ vật lý đầu tiên của Việt Nam trên đất Pháp.

GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 4
GS Ngụy Như Kontum (hàng ngồi, thứ 4, từ trái sang) dự Hội nghị Khoa học Mùa hè Bắc Kinh năm 1966 (Ảnh: Gia đình cung cấp).

Đầu năm 1939, ông được nhà vật lý hạt nhân người Pháp F. Joliot Curie - chủ nhân Nobel hóa học 1935 - đồng ý nhận hướng dẫn làm luận án tiến sĩ vật lý. Đồng môn nghiên cứu của ông là Tiền Tam Cường, sau này trở thành Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học, “cha đẻ bom nguyên tử Trung Quốc”.

Khi ông đang thực hiện luận án tiến sĩ được một năm thì Thế chiến thứ II bùng nổ. Phòng thí nghiệm của F. Joliot Curie bị trưng dụng. GS Joliot đã khuyên ông nếu muốn tiếp tục ở lại thì phải có hai điều kiện là xin nhập quốc tịch Pháp và được Bộ Quốc phòng Pháp tuyển dụng.

Sau khi suy nghĩ, ông quyết định về nước để mong được phục vụ đất nước. Đó là cuối năm 1939, khi chàng thanh niên Kontum tròn 26 tuổi. Quyết định của ông nhận được sự khích lệ của F. Joliot Curie. Trong các sách, tài liệu còn lưu lại về GS, khi ấy F. Joliot Curie đã nói với ông: "... Nhưng tôi nghĩ rằng đất nước của anh cần anh hơn là nước Pháp".

Sau này, khi trở lại Pháp, đi đến đâu, ông cũng được giới thiệu về quá khứ cộng tác với ông bà Joliot - Curie. Đây không những là niềm tự hào của riêng ông hay gia đình mà còn là “niềm tự hào của những sinh viên Việt Nam ở Pháp” thời đó (dẫn theo bút ký của cố kỹ sư Lê Tâm). Nhưng bản thân ông lại rất ít khi kể chuyện với ai về thời kỳ tập sự trong phòng nghiên cứu danh tiếng này.

GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 5
GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 8

Theo ước nguyện của cha và ảnh hưởng của thầy giáo Đặng Thai Mai, GS Kontum đã chọn sư phạm làm sự nghiệp lớn của cả đời mình.

Ông từng chia sẻ rằng: “Cha tôi là một công chức bậc trung, ông thường khuyên nhủ tôi nên chọn một trong hai nghề: nghề thầy thuốc hoặc nghề thầy giáo... Tấm gương thầy Đặng Thai Mai dạy tôi môn văn học Việt Nam ở năm thứ tư bậc Thành chung đã khuyến khích tôi quyết tâm dứt khoát chọn nghề sư phạm”.

GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 10

Nơi đầu tiên GS Kontum giảng dạy là Trường Collège Chasseloup Laubat (nay là THPT Lê Quý Đôn, TPHCM), sau đó ông chuyển ra Hà Nội dạy Trường Bưởi đúng thời điểm phong trào giải phóng dân tộc dâng cao trên toàn quốc.

Thời gian này, ông tham gia soạn thảo giáo trình vật lý, viết bài cho tạp chí “Thanh Nghị” của ông Vũ Đình Hoè (sau này là Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Quốc gia Giáo dục) và tờ “Khoa học” do GS Nguyễn Xiển làm chủ bút. Các bài báo chủ yếu ở dạng phổ biến khoa học, nâng cao dân trí, đồng thời đề cập đến các vấn đề vật lý nóng hổi trên thế giới như nguyên tử, khả năng con người bay vào vũ trụ trong tương lai… Đó là những bài báo khoa học về vật lý hiện đại đầu tiên được viết bằng tiếng Việt, phục vụ cho người Việt.

Cũng giai đoạn này, ông và nhiều trí thức từ Pháp trở về đã bắt tay vào xây dựng một nền tri thức Việt Nam bằng tiếng Việt Nam.

Sau ngày 2/9/1945, Bác Hồ đã dành thời gian đến thăm nhà riêng của GS Ngụy Như Kontum. Một năm sau, Bác cho mời GS lên và ngỏ ý giao cho ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục. Rất cảm kích trước lời mời của Bác, nhưng ông xin phép không nhận nhiệm vụ với lý do Bộ trưởng Quốc gia Giáo dục phải là nqười có chuyên môn sâu rộng về khoa học xã hội và nhân văn thì quản lý mới tốt. Tuy vậy, GS Kontum đã tiến cử GS Nguyễn Văn Huyên - người sau đó giữ chức Bộ trưởng Giáo dục suốt 30 năm (1946-1975).

Tháng 12/1946, ông tình nguyện khoác ba lô rời Hà Nội lên chiến khu tham gia kháng chiến chống Pháp và trở thành một trong những người hoạt động cách mạng hăng hái nhất, tính trong đội ngũ professeur-agrégé (giáo sư - thạc sĩ) người Việt của Trường Bưởi lúc bấy giờ.

Tại Việt Bắc, ông đảm nhiệm chức Tổng Giám đốc Trung học vụ kiêm Đổng lý sự vụ Bộ Quốc gia Giáo dục đến năm 1950. Giữa bom đạn chiến tranh, GS Kontum dồn tâm sức xây dựng hệ thống các trường trung học ở khắp các tỉnh thành. Trong trí nhớ của con gái ông - TS Ngụy Tuyết Nhung - hình ảnh người cha hàng tuần cứ vội vã trở về rồi vội vã ra đi trên chiếc xe đạp tróc sơn cứ in đậm mãi trong tâm khảm.

Ông rong ruổi khắp các nẻo đường, xuôi ngược từ tỉnh này sang tỉnh khác, may mắn thoát chết trong hai trận bom oanh tạc ở Phú Thọ và Chiêm Hoá, Tuyên Quang cũ. Hoàn cảnh ngặt nghèo của cuộc kháng chiến càng thôi thúc ông dùng trọn sức trẻ và lòng nhiệt huyết để hoàn thành bộ sách giáo khoa vật lý phổ thông đầu tiên cho nền giáo dục mới của nước nhà.

Năm 1954, hòa bình lập lại tại miền Bắc, ông trở về Hà Nội, tham gia xây dựng đại học và giảng dạy vật lý tại Trường Sư phạm Khoa học.

Đến năm 1956, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập, GS Ngụy Như Kontum được cử làm Hiệu trưởng đầu tiên của trường và giữ chức vụ này 26 năm, cho đến khi về hưu năm 1982.

Sự nghiệp giảng dạy của ông kéo dài từ 1939 cho đến 1982 với muôn vàn biến động của thời cuộc. Dù trong hoàn cảnh nào, ông luôn nhận được sự yêu quý, tin tưởng của đồng nghiệp và học trò.

GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 12
GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 14

Trong ký ức của TS Ngụy Tuyết Nhung, cha mình không đặt ra những nguyên tắc khắt khe hay giảng giải về đạo lý. Những điều con cái học được phần lớn đến từ cách ông bà Kontum đối đãi với nhau và cách ứng xử với mọi người trong cuộc sống thường ngày.

“Cụ không dạy đâu, và tất cả đều tự học. Khi đã nhận thức được kiến thức là tài sản vô giá, anh em chúng tôi tự động học chăm chỉ”, bà Nhung nhớ lại.

GS Kontum cũng không quá đặt nặng việc kèm cặp con cái trong học tập. Những năm tháng tuổi thơ, các con ông vẫn có ba tháng nghỉ hè, nếu cần học thêm thì nhờ thầy cô hướng dẫn. Ông tin tưởng mỗi người đều có khả năng tự học, tự tìm tòi, khi con cần giúp đỡ ở một vấn đề cụ thể, ông mới trực tiếp chỉ bảo. Sự tin tưởng ấy dường như cũng là cách ông trao cho các con quyền chủ động khám phá và chịu trách nhiệm với việc học của mình.

Trong cuộc sống hàng ngày, GS Kontum là người rất giản dị, giản dị từ trong cách ăn mặc đến lối giao tiếp. Ông diện trang phục rất lịch lãm khi tiếp khách hoặc tham dự những sự kiện quan trọng nhưng chỉ mặc những bộ áo quần tối giản trong đời sống thường nhật. Đôi dép lốp của ông luôn được đặt cạnh cửa ra vào và ông thường dùng một cái xâu bằng thép để sửa vì hay tuột quai.

Ông giao tiếp, cư xử gần gũi, chân thành mà không cầu kỳ, khách sáo, ngay cả với bạn bè quốc tế. Tính ông cũng rất cẩn thận, các vật dụng, đồ dùng đều được sắp xếp ngăn nắp, gọn gàng. Sách vở là thứ ông rất quý nên quyển nào cũng được ông bọc giấy cẩn thận.

Trong gia đình, ông rất thương vợ con và ít khi chia sẻ về những khó khăn trong công việc và cũng hiếm khi kể về những thành tích ông đạt được.

Bà Nhung tâm sự: “Nhiều việc chỉ mãi sau này chúng tôi mới biết. Thật may mắn khi tôi có người cha như vậy, nhưng cũng thật ân hận biết bao khi tôi đã không hiểu hết về ông khi còn sống”.

GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 16

Nói về di sản ông để lại cho các con, TS Nguỵ Tuyết Nhung nói đó có ba thứ: nền tảng tri thức, tính cần cù, chăm chỉ và lòng nhân hậu. Ông bà Kontum lúc sinh thời là những người hiền hậu, sống giản dị và hết lòng vì con cái. Nên sau này, các con cũng học theo để dạy dỗ con cháu của mình.

GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 18

Giờ đây, khi nhìn lại cuộc đời của cha, TS Ngụy Tuyết Nhung vẫn cho rằng mình còn phải phấn đấu rất nhiều mới có thể đạt đến tầm vóc và nhân cách như ông. Từ một nhà khoa học trẻ từng có cơ hội theo đuổi sự nghiệp nghiên cứu danh giá ở Pháp, ông đã chọn trở về, dành hơn bốn thập kỷ cho sự nghiệp giáo dục nước nhà. Nhưng điều bà Nhung luôn kính trọng ở cha không chỉ là những thành tựu ấy, mà còn là cách ông sống, đối đãi với mọi người và giữ trọn những điều mình tin tưởng suốt cuộc đời.

“Chính cách sống và cuộc đời của ông đã dạy chúng tôi rất nhiều về đạo làm người”, bà Nhung chia sẻ.

Trong căn nhà cũ, những kỷ vật của GS Ngụy Như Kontum vẫn được gia đình gìn giữ cẩn thận qua năm tháng. Trên tường treo bức chân dung lớn của ông, được Đại học Quốc gia Hà Nội phóng to và tặng gia đình nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông. Bà Nhung kể, bức ảnh được chụp khi cha bà tham dự Hội nghị Thế giới chống bom nguyên tử và khinh khí tại Nhật Bản.

GS Ngụy Như Kontum: Từ phòng thí nghiệm Nobel đến đời tận hiến cho giáo dục - 19
GS Ngụy Như Kontum tại Hội nghị Thế giới chống bom nguyên tử và khinh khí tại Nhật Bản. (Ảnh tại tư gia).

Trong một căn phòng nhỏ, gia đình còn lưu giữ những cuốn sách do ông chủ biên, phần lớn là những ấn bản đầu tiên. Có cuốn giấy đã ngả vàng, gáy sờn cũ, có cuốn bị mối mọt qua năm tháng, nhưng tất cả vẫn được nâng niu như những tài sản quý giá. Đó là những cuốn sách của một thời mà việc viết sách khoa học bằng tiếng Việt còn là công việc khai mở, và GS Kontum đã dành nhiều tâm sức để góp phần đặt những viên gạch đầu tiên.

Ngoài kia, những tán khế vẫn phủ bóng xuống ngôi nhà cũ. Bên trong, những giá sách, bức chân dung và các kỷ vật vẫn ở đó, lưu giữ dấu tích của một GS đã hiến thân trọn vẹn cho nền giáo dục Việt Nam.

Nguồn xuất bản gốc: Dân Trí (dantri.com.vn) · Tác giả: Dân trí N1A tổng hợp tự động để tra cứu tin kinh tế - tài chính, giữ nguyên quyền tác giả của cơ quan báo chí gốc và dẫn liên kết trực tiếp về bài gốc.
Đọc bài gốc ↗

Đọc tiếp cùng chủ đề Giáo dục

Xem tất cả →