Trước những tranh luận về dự thảo quy chế trường chuyên, GS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Giáo dục, cho rằng đề xuất tuyển sinh theo ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, thay vì từng môn chuyên, là hướng đổi mới đáng ủng hộ. Tuy nhiên, cần chú trọng đến cách tổ chức chương trình và phát triển năng lực cho học sinh.
"Tôi từng học chuyên Toán, hơn 10 năm dẫn dắt đội Olympic Toán Việt Nam nên hiểu và trân trọng những giá trị của trường chuyên. Nhưng từ trải nghiệm ấy, tôi càng thấy mô hình này cần đổi mới", ông nói.

Theo GS Vinh, hạn chế lớn của phương thức tuyển sinh hiện nay là dễ đồng nhất năng lực làm bài thi với tiềm năng phát triển học thuật.
Ông cho rằng tài năng không phải một phẩm chất cố định, có thể nhận diện đầy đủ qua một kỳ thi ở tuổi 14–15. Có những học sinh bộc lộ năng khiếu rất sớm, nhưng cũng có những em chỉ phát triển vượt trội khi gặp môi trường và cơ hội phù hợp. Trong khi đó, việc luyện thi kéo dài có thể khiến học sinh thành thạo những dạng bài khó nhưng chưa hẳn phát triển tương xứng khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và giải quyết vấn đề mới. Những em ít có điều kiện ôn luyện cũng dễ chịu bất lợi.
"Bài thi có thể chọn được những học sinh làm bài tốt nhất ở một thời điểm, nhưng không có nghĩa đã tìm được tất cả những em có tiềm năng phát triển tốt nhất", ông nhận định.
Từ góc nhìn đó, ông Vinh ủng hộ định hướng tuyển sinh theo lĩnh vực rộng, tạo cơ hội để học sinh khám phá sở trường trước khi lựa chọn chuyên sâu. Tuy nhiên, các bài Toán, Ngữ văn nâng cao không nhất thiết phải là đề thi chuyên như hiện nay. Các bài đọc hiểu Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội cần tập trung đánh giá khả năng tiếp nhận thông tin, suy luận, tư duy và giải quyết vấn đề. Đây là yêu cầu khó, đòi hỏi khung đánh giá năng lực rõ ràng, đề thi được thử nghiệm, kiểm chứng và công khai đủ sớm để học sinh có thể chuẩn bị từ chương trình học chính khóa, thay vì phụ thuộc vào luyện thi.
Trước những lo ngại về việc học sinh có thế mạnh ở Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học, Lịch sử, Địa lý có thể mất lợi thế khi tuyển theo khối, ông nhấn mạnh phương thức đánh giá mới phải giải quyết hài hòa bài toán: vừa nhận diện được nền tảng tư duy rộng, vừa không bỏ lọt những năng lực nổi trội ở từng lĩnh vực.
"Nếu đề thi vẫn đánh giá chủ yếu khả năng ghi nhớ và giải những dạng bài quen thuộc, thì sẽ chỉ khuyến khích một hình thức luyện thi mới", ông Vinh lưu ý. "Trường chuyên cần là nơi tài năng được phát triển, chứ không chỉ là nơi những học sinh giỏi chứng minh mình qua các kì thi".
Với chương trình học, theo ông, cần phân biệt giáo dục tài năng với đào tạo học sinh giỏi để tham dự các kỳ thi - dù có liên quan. Hiện chỉ một nhóm nhỏ ở trường chuyên theo đuổi các đội tuyển học sinh giỏi, phần lớn còn lại mong muốn một môi trường học tập tốt, có thầy giỏi, bạn giỏi, được thử thách và phát triển năng lực. Vì thế, không nên lấy yêu cầu đào tạo đội tuyển để thiết kế chương trình cho tất cả học sinh.
"Học rộng không có nghĩa là học nông, học sâu không nhất định phải học hẹp. Chúng ta mong muốn hướng tới chiều sâu học thuật chứ không nhất thiết là tổ chức lớp chuyên theo từng môn suốt ba năm".
Ông dẫn khảo sát năm 2023 trên hơn 25.100 học sinh chuyên, trong đó chỉ có gần 30% lựa chọn các lĩnh vực STEM khi vào đại học thấp hơn tỉ lệ trung bình chung của cả nước, còn nhóm đi sâu vào Khoa học tự nhiên, Khoa học sự sống, Toán và thống kê chỉ chiếm khoảng 3%. Theo ông, điều này cho thấy con đường phát triển của học sinh trường chuyên đa dạng hơn nhiều so với môn chuyên đã lựa chọn ở tuổi 15.
Từ đó, GS Vinh cho rằng đề xuất dùng học kỳ I lớp 10 để học sinh trải nghiệm trước khi chọn môn chuyên sâu là hợp lý, nếu việc tổ chức đi vào thực chất. Trường chuyên cần kết hợp nền tảng kiến thức rộng với các học phần nâng cao, hoạt động nghiên cứu, trải nghiệm liên ngành và cơ hội tiếp cận chuyên gia, trường đại học, viện nghiên cứu.
Với nhóm học sinh có năng lực đặc biệt, cần có những lộ trình chuyên sâu thực sự, thậm chí vượt ra ngoài chương trình phổ thông, chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi hiện nay. Việc đầu tư cho các đội tuyển Olympic vẫn cần được duy trì và thúc đẩy, nhưng nên là một trong nhiều con đường phát triển tài năng, không phải mục tiêu chi phối toàn bộ hoạt động giáo dục.
"Xu hướng giáo dục tài năng hiện đại đã vượt ra khỏi giới hạn truyền thống của các chương trình nâng cao đơn thuần, hướng tới việc tạo ra những lộ trình đủ linh hoạt để mỗi em được phát triển theo năng lực và tốc độ riêng", ông nói.

Về lộ trình, ông Vinh thấy cần có thời gian chuẩn bị kỹ về chương trình, đội ngũ, phương thức đánh giá và điều kiện thực hiện, tránh thay đổi hình thức trong khi những yếu tố cốt lõi chưa sẵn sàng.
Ông nhấn mạnh, đổi mới trường chuyên không có nghĩa là phủ nhận những thành tựu đã có.
"Vì luôn biết ơn ngôi trường chuyên đã nuôi dưỡng mình, tôi càng mong mô hình này tiếp tục đổi mới", ông nói. "Trường chuyên nên là nơi tạo điều kiện để tài năng được phát hiện, nuôi dưỡng và phát huy tối đa, thay vì chỉ tập trung vào kỹ thuật thi cử và thành tích".